Réttindi til greiðslna og eftirlit

Búsetutrygging

Íslenska almannatryggingakerfið byggist á meginreglunni um búsetutryggingu, sem þýðir að aðild að almannatryggingum og réttindi til greiðslna byggir fyrst og fremst á lögheimili og raunverulegri búsetu hér á landi. Búseta er skilgreind sem lögheimili í skilningi laga um lögheimili og aðsetur, nema sérstakar ástæður leiði til annars. Sá einstaklingur telst tryggður sem er búsettur hér á landi, að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna, nema annað leiði beinlínis af milliríkjasamningum.

Skilyrði fyrir lífeyrisgreiðslum

Þótt aðild að tryggingakerfinu skapist með löglegri búsetu hér á landi er réttur til einstakra lífeyrisgreiðslna bundinn frekari skilyrðum um aldur, lágmarksbúsetutíma og ávinnslu. Rétt er að rekja hér skilyrði þriggja helstu greiðsluflokka hjá Tryggingastofnun.

Mismunandi er eftir greiðsluflokkum hver skilyrði eru fyrir greiðslum. Réttur til ellilífeyris skapast þegar einstaklingur hefur náð 67 ára aldri og uppfyllir skilyrði um búsetu í að minnsta kosti þrjú ár á aldrinum 16 – 67 ára. Til að fá fullan ellilífeyri þarf að hafa búsetu hér á landi í að minnsta kosti 40 ár á þessum aldri. Sjá nánar hér.

Skilyrði örorkulífeyris miðast einnig við aldursbil, það er 18 til 67 ára, samþættu sérfræðimati og lágmarksbúsetutíma þrjú síðustu árin áður en niðurstaða samþætts sérfræðimats lá fyrir. Ákveðnar undantekningar gilda einnig um lágmarksbúsetutíma.

Útreikningur örorkulífeyris tekur eins og útreikningur ellilífeyris mið af búsetuhlutfalli miðað við 40 ára viðmið, með framreikningi til 67 ára aldurs. Sjá nánar hér.

Skilyrði sjúkra- og endurhæfingargreiðslna miðast við að einstaklingur sé á aldrinum 18 -67 ára. Umsækjandi verður að vera búsettur hér á landi og hafa verið tryggður í að minnsta kosti 12 síðustu mánuði áður en greiðslur hefjast, nema annað leiði af gagnkvæmum milliríkjasamningum. Ennfremur má viðkomandi ekki eiga rétt á eða eiga ónýttan rétt sinn til launa í forföllum vegna veikinda, sem og rétt til greiðslna úr sjúkrasjóðum stéttarfélaga. Sjá nánar hér.

Bent er á að sérreglur gilda um inngöngu flóttafólks í almannatryggingakerfið sem veita verulegar undanþágur frá almennum búsetu- og biðtímakröfum. Einstaklingar sem hafa fengið dvalarleyfi hér á landi á grundvelli alþjóðlegrar verndar teljast tryggðir í íslenskum almannatryggingum frá komudegi. Íslenskt almannatryggingakerfi starfar í nánu samspili við alþjóðlegar reglur. Samkvæmt lögum um almannatryggingar er stjórnvöldum heimilt að gera gagnkvæma milliríkjasamninga þar sem búsetu-, atvinnu- eða tryggingatímabil í öðru samningsríki eru talin jafngilda búsetutíma á Íslandi.

Eftirlit

Undanfarin ár hefur Tryggingastofnun lagt aukna áherslu á ytra eftirlit og markvisst eflt samstarf við önnur stjórnvöld í því skyni að draga úr hættu á misnotkun almannatryggingakerfisins. Þar er annars vegar um að ræða þátttöku á fjölskipuðum samráðsvettvöngum, svo sem samstarf opinberra aðila gegn skipulagðri brotastarfsemi, og hins vegar tvíhliða samstarf við einstök stjórnvöld, meðal annars lögreglu og Sjúkratryggingar Íslands.

Tryggingastofnun sannreynir reglulega réttmæti greiðslna úr almannatryggingakerfinu. Stofnunin hefur ríkar heimildir til að afla upplýsinga frá öðrum stjórnvöldum, einstaklingum með greiðslur og þriðju aðilum, leiki rökstuddur grunur á að einstaklingur njóti greiðslna á grundvelli rangra eða villandi upplýsinga.

Vakni grunur um að einstaklingur þiggi greiðslur á óréttmætum forsendum er málið rannsakað til hlítar. Eftir því sem við á er aflað upplýsinga frá öðrum stjórnvöldum og aðilum sem geta varpað ljósi á málið. Sá sem rannsóknin beinist að ber jafnframt skyldu til að taka þátt í henni og veita nauðsynlegar upplýsingar.

Komi í ljós að greiðslur hafi verið inntar af hendi á röngum forsendum eru þær stöðvaðar og ofgreiddar fjárhæðir endurkrafðar. Alvarleg mál eru kærð til lögreglu.

Tryggingastofnun fylgist einnig náið með þróun þessara mála í nágrannalöndunum, meðal annars með þátttöku í norrænu og evrópsku samstarfi.