Verklag um fylgdarlaus börn sem eru umsækjendur um alþjóðlega vernd
Þjónustuaðili:
Síðast uppfært 22. júní 2026: Breytingasaga
Mismunandi málsmeðferðir Útlendingastofnunar
Mál fylgdarlausra barna sem eru umsækjendur um alþjóðlega vernd eru ólík eftir þeirri málsmeðferð sem fram fer hjá Útlendingastofnun. Þessum viðauka er ætlað að skýra betur farveg mála fylgdarlausra barna eftir tegund máls.
Skýring á málsmeðferð: Málsmeðferðin grundvallast á Dyflinnarreglugerðinni og ef mál umsækjanda sætir umræddri málsmeðferð er annað aðildarríki sem ber ábyrgð á umsókninni. Það þýðir að umsækjandi hafi sótt um vernd í öðru aðildarríki, hafi fengið útgefna vegabréfsáritun af öðru aðildarríki, hafi dvalarleyfi í öðru aðildarríki, eigi fjölskyldu eða fjölskyldumeðlimi í öðru aðildarríki eða sé með áritun og hafi farið yfir landamæri ríkisins með lögmætum eða ólögmætum hætti.
Ef umsækjandi um alþjóðlega vernd finnst í Eurodac gagnagrunni, er með áritun í vegabréfi sínu eða framvísar dvalarleyfiskorti þegar hann sækir um alþjóðlega vernd, hlýtur umsókn hans málsmeðferð á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar.
Útlendingastofnun sendir upplýsingabeiðni (e. Info Request) eftir atvikum, þá aðallega ef takmarkaðar upplýsingar eða gögn eru í máli umsækjanda. Er slíkt gert til þess að kanna hvort viðkomandi ríki beri í raun ábyrgð á umsókn umsækjanda.
Útlendingastofnun sendir eftir atvikum beiðni um endurviðtöku (e.Take Back) eða beiðni um viðtöku (e.Take Charge) beiðni til viðtökuríkis, þ.e. þess lands sem ber ábyrgð á umsókn umsækjanda.
Í máli fylgdarlauss barns er ávallt metið hverjar einstaklingsbundnar aðstæður þess eru. Í hverju Dublin máli fer fram sjálfstæð rannsókn á því hvort viðtökuríki geti staðið við skuldbindingar sínar til að tryggja umönnun, nauðsynlega grunnþjónustu og málsmeðferð barns. Þá eru aðstæður í viðtökuríki kannaðar með tilliti til þess hvort barn eigi þar foreldra, aðra forsjáraðila eða eftir atvikum hvort þar séu virk barnaverndaryfirvöld.
Í Dublin máli er barn spurt út í aðstæður þess í viðtökuríkinu og þá þjónustu sem barn kann að hafa fengið þar í landi.
Í Dublin máli hefur löglærður talsmaður sjö daga til þess að skila greinargerð vegna málsins.
Ef það er mat Útlendingastofnunar að aðstæður í viðtökuríki séu á þann veg að barn fái þar réttláta málsmeðferð, er barni synjað um efnismeðferð, sbr. c. liður 36. gr. laga um útlendinga og er málinu frávísað. Ef það er hins vegar mat Útlendingastofnunar að aðstæður barns í viðtökuríki séu slíkar að réttindi umsækjanda séu ekki tryggð, taka íslensk stjórnvöld ábyrgð á umsókninni og málið er sett í efnismeðferð hjá stofnuninni.
Ákvörðun um synjun á efnismeðferð í Dublin máli sætir sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála.
Kæra frestar að jafnaði réttaráhrifum og framkvæmd ákvörðunar sem þýðir að barnið verður ekki flutt úr landi á meðan kærunefnd útlendingamála fjallar um mál þess.
Niðurstöður kærunefndar útlendingamála geta verið af þrennum toga:
Í fyrsta lagi getur kærunefnd útlendingamála staðfest ákvörðun Útlendingastofnunar.
Í öðru lagi getur kærunefnd útlendingamála vísað málinu aftur til meðferðar hjá Útlendingastofnun.
Í þriðja lagi getur kærunefnd útlendingamála vísað málinu til Útlendingastofnunar og lagt fyrir stofnunina að taka mál barns til efnismeðferðar.
Í þeim tilfellum sem umsækjandi vill una ákvörðun Útlendingastofnunar þarf barnið eða skipaður talsmaður þess að senda tilkynningu þess efnis á kærunefnd útlendingamála, sem tilkynnir Útlendingastofnun um niðurfellingu máls.
Þegar staðfest er að barn fái ekki efnismeðferð á Íslandi útbýr Útlendingastofnun verkbeiðni um flutning til viðtökuríkis.
Hvort sem barn unir ákvörðun Útlendingastofnunar eða fær synjun um efnismeðferð á Íslandi, er það heimferða- og fylgdadeild ríkislögreglustjóra (HOF) sem flytur barn til þess ríkis sem ber ábyrgð á umsókn þess.
HOF sendir tilkynningu til viðtökulands í gegnum Dublin netið um að von sé á barni og ber yfirvöldum í því landi skylda til að undirbúa komu þess.
Þrátt fyrir að flutningur fari fram í gegnum Dublin netið er mikilvægt að HOF haldi barnaverndarþjónustu á Íslandi upplýstri um flutninginn.
Barnaverndaryfirvöld á Íslandi þurfa almennt ekki að hafa samband við barnaverndaryfirvöld í viðtökulandi til þess að skipuleggja móttöku þegar um Dublin mál er að ræða.
Barnaverndarþjónusta metur hvort þörf sé á að starfsmaður þjónustunnar taki þátt í fylgd barns til viðtökulands.
Skýring á málsmeðferð: Málsmeðferðin byggist á því að það sé annað ríki sem beri ábyrgð á umsækjanda, enda hafi hann fengið veitta vernd í því ríki.
Ef umsækjandi um alþjóðlega vernd finnst í Eurodac gagnagrunni eða ef umsækjandi er með flóttamannaskilríki þegar hann sækir um alþjóðlega vernd, fer umsókn hans í svokallaða verndarmeðferð.
Í máli fylgdarlauss barns er ávallt metið hverjar einstaklingsbundnar aðstæður þess eru. Í hverju verndarmáli fer fram sjálfstæð rannsókn á því hverjar aðstæður barns eru í viðtökuríki. Sérstaklega er kannað hvort að barn eigi þar foreldra eða aðra forsjáraðila og eftir atvikum hvort þar séu virk barnaverndaryfirvöld.
Í verndarmálum er barn spurt út í aðstæður þess í viðtökuríkinu og þá þjónustu sem barn kann að hafa fengið þar í landi.
Í verndarmálum hefur löglærður talsmaður sjö daga til þess að skila greinargerð vegna málsins.
Ef það er mat Útlendingastofnunar að aðstæður í viðtökuríki séu þess eðlis að barn geti dvalist þar, er barni synjað um efnismeðferð, sbr. a. liður 36. gr. laga um útlendinga og er brottvísað. Ef það er hins vegar mat Útlendingastofnunar að aðstæður í viðtökuríki séu þess eðlis að það sé ekki barni fyrir bestu að fara þangað og aðstæður barns séu ekki tryggðar þar, taka íslensk stjórnvöld ábyrgð á umsókninni og málið hlýtur efnismeðferð hjá stofnuninni.
Ákvörðun um synjun á efnismeðferð í verndarmáli sætir sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála.
Kæra frestar að jafnaði réttaráhrifum og framkvæmd ákvörðunar, sem þýðir að barnið verður ekki flutt úr landi á meðan kærunefnd útlendingamála fjallar um mál þess.
Niðurstöður kærunefndar útlendingamála geta verið af þrennum toga:
Í fyrsta lagi getur kærunefnd útlendingamála staðfest ákvörðun Útlendingastofnunar.
Í öðru lagi getur kærunefnd útlendingamála vísað málinu aftur til meðferðar hjá Útlendingastofnun.
Í þriðja lagi getur kærunefnd útlendingamála vísað málinu til Útlendingastofnunar og lagt fyrir stofnunina að taka mál barns til efnismeðferðar.
Í þeim tilfellum sem umsækjandi vill una ákvörðun Útlendingastofnunar þarf barn eða skipaður talsmaður þess að senda tilkynningu þess efnis á kærunefnd útlendingamála, sem tilkynnir Útlendingastofnun um niðurfellingu máls.
Þegar staðfest er að barn fái ekki efnismeðferð á Íslandi útbýr Útlendingastofnun verkbeiðni um flutning til viðtökuríkis.
Hvort sem barn unir ákvörðun Útlendingastofnunar eða hlýtur synjun um efnismeðferð á Íslandi er það heimferða- og fylgdadeild ríkislögreglustjóra (HOF) sem flytur barn til þess ríkis sem ber ábyrgð á umsókn þess.
Þegar flytja á barn til viðtökuríkis í verndarmáli þarf aðkomu barnaverndarþjónustu á Íslandi og Barna- og fjölskyldustofu í aðdraganda flutningsins.
Barnaverndarþjónusta metur hvort þörf sé á að starfsmaður þjónustunnar taki þátt í fylgd barns til viðtökulands.
Skýring á málsmeðferð: Málsmeðferðin grundvallast á því að aðstæður umsækjanda í heimaríki eru metnar og tekin afstaða til þess hvort umsækjandi þurfi á alþjóðlegri vernd að halda. Lagt er mat á það hvort umsækjandi geti talist flóttamaður í skilningi laga um útlendinga og eigi þess vegna rétt á vernd (e. refugee status). Í efnismálum er einnig kannað hvort umsækjandi þurfi á viðbótarvernd að halda, hvort hann teljist ríkisfangslaus einstaklingur eða eigi rétt á dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða.
Ef ekkert í umsókn umsækjanda um alþjóðlega vernd bendir til þess að mál hans sæti annarri málsmeðferð, fer mál hans í svokallaða efnismeðferð.
Í efnismálum er ávallt metið hvort umsækjandi eigi á hættu ofsóknir, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, hvort aðstæður í heimaríki umsækjanda séu slíkar að hann eigi rétt á viðbótarvernd, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga og hvort umsækjandi hafi ríkar ástæður til að fá mannúðarleyfi, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.
Í máli fylgdarlauss barns er ávallt metið hverjar einstaklingsbundnar aðstæður þess eru. Í hverju máli fer fram sjálfstæð rannsókn á því hverjar aðstæður barns eru í heimaríki. Sérstaklega er kannað hvort að barn eigi þar foreldra eða aðra forsjáraðila sem geta tekið við því og hvort barni sé unnt að snúa aftur til heimaríkis. Eftir atvikum er fjallað um hvort þar séu virk barnaverndaryfirvöld.
Í efnismálum er barn spurt um aðstæður í heimaríki, ástæður flótta og möguleika þess á að snúa til baka til heimaríkis.
Í efnismálum hefur löglærður talsmaður 14 daga til þess að skila greinargerð vegna málsins.
Ákvarðanir Útlendingastofnunar að undangenginni efnismeðferð
Synjun
Ef til stendur að synja barni um vernd sem er með mál í efnismeðferð, ber Útlendingastofnun að óska eftir umsögn Barna- og fjölskyldustofu áður en ákvörðun er tekin í málinu.
Ef það er mat Útlendingastofnunar að aðstæður barns séu slíkar að barn getið dvalið í heimaríki, er umsókn barns um alþjóðlega vernd synjað, sbr. 1. og 2. mgr. 37. gr. og 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Að sama skapi er barni brottvísað til heimaríkis. Alla jafna fá börn ekki endurkomubann á Schengen svæðið.
Ákvörðun um synjun í efnismáli sætir ekki sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála. Kærufrestur er 15 dagar.
Á meðan mál er til meðferðar hjá kærunefnd útlendingamála frestast réttaráhrif ákvörðunar, þ.e. barni verður ekki vísað úr landi á meðan.
Niðurstöður kærunefndar útlendingamála geta verið á þrennum toga:
Í fyrsta lagi getur kærunefnd útlendingamála staðfest ákvörðun Útlendingastofnunar.
Í öðru lagi getur kærunefnd útlendingamála vísað málinu aftur til meðferðar hjá Útlendingastofnun.
Í þriðja lagi getur kærunefnd útlendingamála vísað málinu til Útlendingastofnunar og lagt fyrir stofnunina að veita barni vernd.
Öllum börnum stendur til boða að fá aðstoð Útlendingastofnunar til að ferðast til heimaríkis, vilji þau fara sjálfviljug, ef þau óska eftir því innan þess frest sem þeim er veittur til að yfirgefa landið.
Þegar staðfest er að barn fái ekki efnismeðferð á Íslandi er það heimferða- og fylgdadeild ríkislögreglustjóra (HOF) sem flytur barn til heimaríkis.
Þegar flytja á barn til heimaríkis í efnismáli þarf aðkomu barnaverndarþjónustu á Íslandi og Barna- og fjölskyldustofu í aðdraganda flutningsins.
Barnaverndarþjónusta metur hvort þörf sé á að starfsmaður þjónustunnar taki þátt í fylgd barns til heimaríkis.
Veiting
Ef það er mat Útlendingastofnunar að aðstæður barns séu ekki tryggðar í heimaríki af tilteknum ástæðum, getur barn fengið stöðu sem flóttamaður (e. refugee status), viðbótarvernd eða dvalarleyfi af mannúðarástæðum.
Mismunandi lengd dvalarleyfis eftir því hvaða leyfi er veitt:
Dvalarleyfi vegna stöðu flóttamanns er til þriggja ára, sbr. 73. gr. laga um útlendinga.
Dvalarleyfi vegna viðbótarverndar er til tveggja ára, sbr. 73. gr. laga um útlendinga.
Dvalarleyfi af mannúðarástæðum er til eins árs, sbr. 5. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.
Skýring á málsmeðferð: Málsmeðferðin grundvallast á því að umsækjandi hafi tengsl við öruggt þriðja ríki, svo sem vegna eigin dvalar eða ríkisfangs nákomins ættingja (foreldris, maka eða barns) og því sé eðlilegt og sanngjarnt að umsækjandi dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað.
Ef umsækjandi veitir upplýsingar við umsókn hans um alþjóðlega vernd sem gefa til kynna tengsl hans við öruggt þriðja ríki eða hann hefur undir höndum dvalarleyfiskort útgefnu af öruggu þriðja ríki, fer umsókn hans í svokallaða griðlandsmeðferð.
Þegar umsækjandi er fylgdarlaust barn fer mál helst í griðlandsmeðferð ef um er að ræða fjölskyldumeðlimi barns í öruggu þriðja ríki. Ekki er þó útilokað að mál fylgdarlauss barns fari í griðlandsmeðferð á grundvelli annarra tengsla við öruggt þriðja ríki.
Í máli fylgdarlauss barns er ávallt metið hverjar einstaklingsbundnar aðstæður þess eru. Í hverju máli fer fram sjálfstæð rannsókn á því hver tengsl barns eru við öruggt þriðja ríki, þ.e. hvort barn eigi þar foreldra, systkini, ömmu eða afa sem geta tekið við því. Þá er lagt mat á hverjar aðstæður fylgdarlausra barna eru í örugga þriðja ríkinu og eftir atvikum hvort þar séu til staðar virk barnaverndaryfirvöld.
Í griðlandsmálum eru börn spurð um aðstæður í hinu örugga þriðja ríki og tengsl þess við umrætt land.
Í griðlandsmálum hefur löglærður talsmaður sjö daga til þess að skila greinargerð vegna málsins.
Ef það er mat Útlendingastofnunar að aðstæður í örugga þriðja ríkinu séu þess eðlis að barn geti dvalist þar, er barni synjað um efnismeðferð, sbr. d. liður 36. gr. laga um útlendinga og er brottvísað.
Ef það er mat Útlendingastofnunar að aðstæður í örugga þriðja ríkinu séu þess eðlis að það sé ekki barni fyrir bestu að fara þangað og aðstæður barns séu ekki tryggðar þar, taka íslensk stjórnvöld ábyrgð á umsókninni og málið hlýtur efnismeðferð hjá stofnuninni.
Ákvörðun um synjun á efnismeðferð sætir sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála.
Kæra frestar að jafnaði réttaráhrifum og framkvæmd ákvörðunar sem þýðir að barn verður ekki flutt úr landi á meðan kærunefnd útlendingamála fjallar um mál þess.
Í þeim tilfellum sem umsækjandi vill una ákvörðun Útlendingastofnunar þarf barn eða skipaður talsmaður þess, að senda tilkynningu þess efnis til kærunefndar útlendingamála, sem tilkynnir Útlendingastofnun um niðurfellingu máls.
Niðurstöður kærunefndar útlendingamála geta verið af þrennum toga:
Í fyrsta lagi getur kærunefnd útlendingamála staðfest ákvörðun Útlendingastofnunar.
Í öðru lagi getur kærunefnd útlendingamála vísað málinu aftur til meðferðar hjá Útlendingastofnun.
Í þriðja lagi getur kærunefnd útlendingamála vísað málinu til Útlendingastofnunar og lagt fyrir stofnunina að taka mál barns til efnismeðferðar.
Ef umsækjandi unir ákvörðun Útlendingastofnunar um synjun eða kærunefnd útlendingamála staðfestir ákvörðun Útlendingastofnunar fær barn 15 daga frest til að yfirgefa landið sjálfviljugt, en að öðru leyti eru það heimferða- og fylgdadeild ríkislögreglustjóra (HOF) sem flytur umsækjanda til örugga þriðja ríkisins.
Þegar flytja á barn til heimaríkis í forgangsmáli þarf aðkomu barnaverndarþjónustu á Íslandi og Barna- og fjölskyldustofu í aðdraganda flutningsins.
Barnaverndarþjónustan metur hvort þörf sé á að starfsmaður þjónustunnar taki þátt í fylgd barns til heimaríkis.
Skýring á málsmeðferð: Þegar aðili sem sótt hefur um alþjóðlega vernd leggur fram frekari gögn í máli sínu eða sækir um alþjóðlega vernd að nýju, eftir að hann hefur fengið niðurstöðu í máli sínu.
Meginreglan er að endurteknum umsóknum skuli vísað frá.
Þó skal taka endurtekna umsókn til meðferðar að nýju ef aðili er staddur hér á landi og nýjar upplýsingar liggja fyrir í máli hans sem leiða til þess að sýnilega auknar líkur eru á því að fallist verði á fyrri umsókn hans.
Aðili sem sækir að nýju um alþjóðlega vernd er ekki umsækjandi eins og í öðrum málsmeðferðum, heldur málsaðili. Af þeim sökum fær hann ekki þau réttindi sem fylgja því að vera umsækjandi um alþjóðlega vernd eins og t.a.m. talsmannaþjónustu.
Þegar aðili sækir um alþjóðlega vernd á ný hjá lögreglunni útbýr lögreglan nýja hælisbeiðni, þar sem fram kemur að aðilinn hafi áður sætt málsmeðferð hjá Útlendingastofnun vegna umsóknar um alþjóðlega vernd.
Aðili eru spurður hver ástæðan sé fyrir endurkomu til landsins og hvort að eitthvað hafi breyst frá fyrri málsmeðferð. Einnig er aðili spurður hvenær hann fór síðast frá Íslandi og hvar hann hafi verið síðan.
Útlendingastofnun metur gögn og ef ekkert hefur breyst frá fyrri málsmeðferð eða hinar nýju ástæður aðila eru þannig að ekki séu sýnilega auknar líkur á því að fallist verði á fyrri umsókn, er málinu vísað frá.
Málsaðili er boðaður til Útlendingastofnunar, ákvörðun um frávísun er birt og næstu skref útskýrð. Túlkur er viðstaddur.
Ef aðili er staddur hér á landi og nýjar upplýsingar liggja fyrir í máli hans sem leiða til þess að sýnilega auknar líkur eru á því að fallist verði á fyrri umsókn hans, er mál hans tekið til hefðbundinnar meðferðar hjá Útlendingastofnun.
Verði endurtekin umsókn tekin til meðferðar, skal málsmeðferð hennar fyrst og fremst taka mið af þeim nýju upplýsingum eða gögnum sem liggja henni til grundvallar.