Góður málþroski er undirstaða lesskilnings og er tengdur málvitund sem felur það í sér að börn geti hugsað og talað um hljóð málsins, reglur, formgerð þess og viðeigandi notkun. Slakur málþroski getur átt sér margar birtingarmyndir og haft margvísleg áhrif á nám. Nemendur með slakan málþroska geta átt í erfiðleikum með að fylgja fyrirmælum inni í bekk, átt erfitt með að skilja orðaforða í kennslu og skilið illa spurningar kennara svo dæmi séu tekin. Þessi börn geta þurft markvissa kennslu til að bæta orðaforða og málskilning og vinna getur þurft sérstaklega með heyrnræna úrvinnslu, málfræðivitund og framburð.

Þrátt fyrir að Leið til læsis: Handbók sé komin til ára sinna ættu kennarar að kynna sér vel 10. og 11. kafla handbókarinnar þar sem fjallað er um kennsluaðferðir sem efla orðaforða og lesskilning (bls. 129) og málörvun fyrir börn sem þarfnast frekari íhlutunar (bls. 139). Í síðarnefnda kaflanum má einnig finna upplýsingar um efni sem gefið hefur verið út af einstaklingum eða félagasamtökum (bls. 150) og kann að vera til í skólum. Eins má vera að kennarar hafi vitneskju um nýtt efni sem hefur komið út eftir að handbókin var gefin út.

Túlkunarrammi fyrir prófhlutann „Málþroski“.

Góð þekking á bókstöfum og hljóðum er forsenda þess að börn geti lesið stök orð og síðar samfelldan texta. Í skimuninni reynir á þekkingu barna á heitum bókstafa og getu þeirra til að tengja bókstaf og hljóð við mynd.

Mikilvægt er að við lok 1. bekkjar geti allir nemendur nefnt og ritað hljóð allra bókstafanna með sjálfvirkum og nákvæmum hætti. Það er ekki sjálfgefið að öll börn nái tökum á færninni eftir eina umferð af hefðbundinni stafainnlögn. Því þurfa kennarar að kanna reglulega að hvaða marki nemendur hafa náð tökum á bókstöfum og hljóðum sem hafa verið kennd og hvernig nemendum gengur að tengja hljóðin saman í einföld orð og málsgreinar. Hægt er að fullyrða með mikilli vissu að í hverjum bekk eru börn sem þurfa á endurinnlögn að halda, öfluga þjálfun og eftirfylgni af hálfu skóla í samstarfi við heimili.

Í 8. kafla Leið til læsis: Handbók má finna kafla sem fjallar um þjálfun í færni umskráningar. Þar er fjallað um gildi hljóðaaðferðarinnar, kennslu hennar, tengsl umskráningar og stafsetningar og útlistun á eðlilegri uppröðun kennsluþátta út frá þróun lestrarferlisins. Skiptir þessi þekking miklu máli þegar kennari þarf að greina mögulega veikleika í lestrarferli nemenda og bregðast við með réttum hætti.

Túlkunarrammi fyrir prófhlutann „Bókstafir og hljóð“.

Hljóðkerfisvitund er hæfileikinn til að geta greint og unnið með stök hljóð tungumálsins án tengsla við merkingu orða. Hljóðkerfisvitundin byrjar að þroskast á leikskólaárum barns en þá læra flest þeirra að þekkja rím, tengja saman/sundurgreina atkvæði og flokka eftir upphafshljóði, svo dæmi séu tekin. Við upphaf grunnskóla og áður en formlegt lestrarnám hefst er æskilegt að börn geti bætt við, eytt og skipt út hljóðum úr orði. Prófverkefni á skimuninni kannar einmitt þessa færni en á blaðsíðu 65 í Leið til læsis: Handbók má finna yfirlit Muters yfir þróun hljóðkerfishæfni hjá börnum.

Í handbókinni eru fjöldamargar kennsluaðferðir til að efla hljóðkerfisvitund nemenda og eru þær flokkaðar í þyngdarröð til að auðvelda kennurum að velja aðferðir í samræmi við stöðu nemenda. Í Markvissri málörvun: Þjálfun hljóðkerfisvitundar má svo finna fjöldann allan af aðferðum til að þjálfa undirþætti hljóðkerfisvitundarinnar.

Túlkunarrammi fyrir prófhlutann „Hljóðkerfisvitund“.

Eins og áður segir geta nemendur verið með veikleika eða skort á færni í einum eða fleiri prófhlutum. Slök frammistaða í prófhlutanum sem mælir þekkingu á bókstöfum og hljóðum getur orsakast af því að hvorki hafi verið lögð áhersla í leikskóla né heima á að kynna bókstafi fyrir barni. Slaka frammistöðu í prófhlutanum sem metur stöðu hljóðkerfisvitundar má ef til vill rekja til þess að leikskóli hefur ekki lagt áherslu á að þjálfa slíka færni og börn eru misfljót að þroska með sér góða hljóðkerfisvitund. Loks má mögulega rekja slaka frammistöðu á málþroskahluta prófsins til þess að barn hefur íslensku ekki að móðurmáli eða glímir við málþroskavanda sem hefur farið hljótt. Allt þetta þarf að hafa í huga þegar niðurstöður eru skoðaðar en óháð ástæðu er mjög mikilvægt að efla þá færni sem barn hefur ekki náð tökum á. Sum börn geta því þurft tímabundinn stuðning á einum þætti sem metinn er með skimuninni og komast þá á gott ról.

Eðli málsins samkvæmt má draga þá ályktun að fái barn slakar niðurstöður á öllum prófhlutum þurfi kennari að rýna mjög vel í þær upplýsingar sem liggja fyrir um barnið. Þetta geta verið niðurstöður skimana úr leikskóla, umsögn leikskólakennara og upplýsingar sem fást með því að biðja forsjáraðila, áður en skimunin er lögð fyrir, að fylla út gátlista vegna bakgrunnsupplýsinga. Ef saga barnsins varpar ljósi á eða skýrir slaka frammistöðu þess á öllum prófhlutum gildir ekki að „bíða og sjá til“ heldur þarf að setja af stað markvissan og öflugan stuðning þar sem vel er fylgst með framvindu barnsins í lestrarnámi frá upphafi.

Markmið þess að afla upplýsinga um forsendur barna til að tileinka sér lestur með skimun er að sporna við fyrirsjáanlegum lestrarvanda. Að nýta ekki upplýsingarnar getur haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir barnið. Með þetta í huga er kennurum bent á 4. kaflann í handbókinni sem ber heitið „Hvernig má sporna við fyrirsjáanlegum lestrarvanda“.