Bólusetningar fullorðinna og forgangshópa

Fyrsta sýking með veirunni sem veldur ristli leiðir til sjúkdómsins sem kallast hlaupabóla á íslensku. Veiran kallast Varicella zoster eða Herpes zoster og er skyld frunsuveiru (Herpes simplex) og er eins og hún til staðar ævilangt eftir fyrstu sýkinguna, dulin í skyntaugum og haldið í skefjum af ónæmiskerfinu. Ristill kemur fram með útbrotum á húð þegar ónæmiskerfi nær ekki að halda aftur af veirunni. Í hvert sinn sem ristilútbrot koma fram eru þau yfirleitt bundin við svæði sem ein taug sendir merki frá. Sumir fá ristil endurtekið. Þeir sem fá endurtekinn ristilútbrot fá þau oft á sama húðsvæði.

Líkur á ristli aukast þegar starfsemi ónæmiskerfisins raskast, með hækkandi aldri, við notkun ónæmisbælandi lyfja og þegar sjúkdómar hafa áhrif á beinmerg eða aðra þætti ónæmiskerfisins.

Fyrir utan verki/óþægindi í útbrotunum eru bakteríusýkingar helsti bráði fylgikvilli ristils. Langvarandi sársauki og viðkvæmni fyrir snertingu getur verið til staðar í húðinni eftir að útbrot hafa gróið (e. postherpetic neuralgia/PHN, 10-20% fá PHN eftir ristil). Ef ristill kemur fram á ítaugunarsvæði andlitstaugarinnar við auga getur hann valdið blindu á því auga.

Bólusetning dregur úr hættu á ristli og þar með bráðum fylgikvillum og blindu, en dregur einnig úr langvinnum verkjum þótt ristill komi fram eftir bólusetninguna.

Undanfarin ár hafa fleiri kostir bólusetninga gegn ristli komið fram, sumar án þekktra orsakatengsla við ristilveiruna sjálfa. Eins og með fleiri bólusetningar gegn veirusýkingum hjá fullorðnum virðist bólusetning gegn ristli draga úr tíðni bráðra hjartaáfalla og heilablóðfalla. Bæði eldra bóluefnið sem ekki er lengur á markaði (Zostavax) og Shingrix sem nú er á markaði draga úr tíðni heilabilunar og virðast hægja á færniskerðingu í tengslum við heilabilun svo sem Alzheimer hjá bólusettum. Rannsóknir eru í gangi sem ætlað er að skoða betur líffræðileg áhrif bólusetningar hjá eldri fullorðnum í von um að skýring finnist á þessum áhrifum.

Eitt bóluefni gegn ristli er fáanlegt á Íslandi. Það kallast Shingrix. Shingrix er gefið í tveimur skömmtum. Seinni skammt má gefa allt niður í tveimur mánuðum eftir þann fyrri, en almennt er æskilegt að millibil sé nær 6 mánuðum. Ef skortur er á bóluefninu eða aðrar ástæður fyrir töfum á seinni skammti þarf aldrei að endurtaka fyrri skammt, lengra millibil er sjaldan vandamál en of stutt millibil getur dregið úr örvandi áhrifum seinni skammtsins. Eftir tveggja skammta bólusetningu með Shingrix er ekki mælt með örvunarbólusetningu. Fólk sem hefur fengið eldra bóluefni (Zostavax, ekki lengur á markaði) getur fengið bólusetningu með Shingrix, með sömu tveggja skammta áætlun og aðrir.

Shingrix má nota fyrir:

• Ónæmisbældir 18 ára og eldri, svo sem eftir líffæraígræðslu. Bólusetningu ætti að tímasetja í samráði við meðhöndlandi lækni ef meðferð fer fram í lotum.

  • Ef hafa fengið ristil:

    • á höfuð þarf að bíða í 12 mánuði fyrir fyrstu bólusetningu

    • annarsstaðar en á höfuð má hefja bólusetningu eftir 3 mánuði ef einkenni eru gengin yfir.

• Ekki ónæmisbældir 18 ára og eldri sem hafa fengið ristil

  • mega hefja bólusetningu 12 mánuðum frá því að útbrot/húðóþægindi komu fyrst fram þótt verkir séu enn til staðar.

• 50 ára og eldri sem ekki hafa fengið ristil. Bóluefnið hefur góða virkni jafnvel eftir sjötugt, en því seinna sem það er notað eru meiri líkur á að hafa fengið ristil áður en bólusett er. Sóttvarnalæknir mælir með að fólk sem hefur tök á að láta bólusetja sig gegn ristli geri það milli 60 og 65 ára aldurs.

Shingrix má ekki nota fyrir fólk með alvarleg ofnæmi fyrir innihaldsefnum eða sem hafa fengið alvarlegt ofnæmi eftir fyrri skammt af Shingrix (sjá fylgiseðil).

Aukaverkanir eftir bólusetningu með Shingrix eru helst staðbundin óþægindi svo sem roði og bólga. Staðbundin viðbrögð geta verið veruleg, þar sem bóluefnið inniheldur ónæmisglæði til að efla viðbragð gegn ristilveirunni. Færri fá hita, höfuðverk eða vöðvaverki eða önnur merki öflugrar ónæmisræsingar í líkamanum. Aukaverkanir ganga yfirleitt yfir á um þremur sólarhringum. Nota má hitalækkandi verkjalyf svo sem íbúprófen eða parasetamól í venjulegum skömmtum samkvæmt leiðarvísi til að draga úr einkennum.

Einstaklingar sem sækjast eftir bólusetningu gegn ristli greiða bóluefni sjálfir. Frá 1. júní 2026 er bóluefnið skráð hér á landi og hefur verð lækkað nokkuð við það frá því sem verið hefur og vonir standa til að framboð verði stöðugra (var áður undanþágulyf með stopult framboð).