Í sakamálum er skorið úr um sekt þess sem hefur verið ákærður fyrir refsivert afbrot. Ef viðkomandi er fundinn sekur ákveður dómurinn viðeigandi refsingu og viðurlög.

Hverjir eru aðilar sakamáls?

Ákæruvaldið: handhafar ákæruvalds höfða sakamál með því að gefa út ákæru á hendur ákærða.

Ákærði: sá sem er ákærður fyrir refsivert brot í sakamáli. Ákærði getur verið einstaklingur eða lögaðili (fyrirtæki).

Hafi brotaþoli haft uppi bótakröfu á hendur ákærða telst hann eiga aðild að þeim þætti málsins.

Höfðun sakamáls

Sakamál hefst þegar ákæruvaldið gefur út ákæru á hendur ákærða en það er gert með því að senda ákæruna og fylgigögn til héraðsdóms.

Þegar ákæra hefur borist héraðsdómi ákveður héraðsdómari stað og stund til að þingfesta málið. Það kallast þingfesting þegar mál er fyrst tekið fyrir í dómi.

Birting ákæru og fyrirkalls

Þegar dómari hefur ákveðið hvenær málið verður þingfest lætur hann birta ákæruna og fyrirkall fyrir ákærða. Fyrirkall er tilkynning þar sem fram hvar og hvenær ákærði á að mæta fyrir dóminn og hvað gerist ef ákærði mætir ekki við þingfestingu málsins.

• Sumum málum má ljúka með dómi þótt ákærði mæti ekki. Slík mál eru kölluð útivistarmál og sæta svokallaðri útivistarmeðferð.

• Í öðrum málum má ákærði búast við því að vera handtekinn og færður fyrir dóm ef hann mætir ekki þegar málið er þingfest.

Lögregla sér um að birta fyrirkall fyrir ákærða. Fyrirkall er ýmist birt í stafrænu pósthólfi viðkomandi á island.is eða í eigin persónu fyrir ákærða sjálfum eða einhverjum sem má taka við fyrirkalli fyrir hans hönd samkvæmt lögum.

Val á verjanda

Við birtingu fyrirkalls býðst ákærða einnig að velja sér verjanda til að gæta hagsmuna sinna. Ef það er gert fær dómurinn upplýsingar um það og afhendir verjandanum gögn málsins, sem og upplýsingar um hvar og hvenær það verður tekið fyrir.

Hafi ákærði ekki óskað eftir verjanda fyrir þingfestingu málsins getur hann gert það þegar hann mætir í dóm. Málinu er þá frestað og dómurinn hefur samband við verjanda fyrir ákærða.

Ákærði á rétt á því að sér verði skipaður verjandi en hann þarf ekki að nýta sér þann rétt telji hann það óþarft. Ef dómari metur hins vegar þörf á því getur hann skipað ákærða verjanda í óþökk hans.