Hverjir mæta í dómsal?

Einstaklingar sem mæta í dómsal, fyrir utan lögmenn og starfsfólk dómstóla, eru til dæmis:

• Aðilar máls eða fyrirsvarsmenn þeirra (ef aðili er fyrirtæki þá mætir fyrirsvarsmaður þess). Oftast eru aðilar með lögmenn sem mæta fyrir þá.

• Í einkamálum kallast málsaðilar stefnandi og stefndi.

• Í sakamálum eru aðilar ákæruvaldið og hinn ákærði. Fulltrúi ákæruvaldsins mætir fyrir hönd þess. Í flestum tilvikum er ákærða skipaður verjandi sem mætir með honum eða fyrir hann í dómsal.

• Ef aðili máls er ólögráða þarf lögráðamaður hans að koma fram fyrir hans hönd, til dæmis foreldrar fyrir hönd barna sinna.

• Vitni, þau sem kölluð eru sérstaklega fyrir dóm til að gefa skýrslu um atvik máls.

Aðilar máls og vitni geta ekki sent fjölskyldumeðlim eða vin með umboð í sinn stað.

Hvert á að mæta?

Sá sem á að mæta fyrir dóm á að hafa fengið upplýsingar um það fyrirfram í hvaða dómsal og klukkan hvað hann á að mæta. Þær upplýsingar koma til dæmis fram í stefnu sem stefnda hefur verið birt í einkamáli eða fyrirkalli sem birt hefur verið ákærða í sakamáli.

Í dómhúsum þar sem eru fleiri en einn dómsalur má fá upplýsingar í afgreiðslu dómhússins um hvert á að mæta. Í sumum dómhúsum eru skjáir í afgreiðslu með upplýsingum um dagskrá dómstólsins. Gott er að gefa sér góðan tíma til að koma sér í dómsalinn.

Aðgengismál

Stefna dómstólasýslunnar er að reyna að tryggja eftir fremsta megni að aðgengi að dómstólum og innan dómstóla sé greitt. Mælt er með því að einstaklingar sem þurfa aðstoð við aðgengi komi með fylgd í dómhús. Þá er gott að hringja í viðkomandi dómhús áður en mætt er til að hægt sé að gera viðeigandi ráðstafanir.

Hvernig lítur dómsalur út?

Dómsalir líta ekki allir eins út en fyrirkomulag inni í sölunum er með sama sniði. Hér má sjá dómsal 1 í Héraðsdómi Reykjaness.

Hver situr hvar?

Dómarinn situr við dómarabekk fyrir miðju, eða dómarar ef þeir eru fleiri en einn.

Vitni sitja í miðjunni, beint á móti dómaranum.

Vinstra megin í salnum (á hægri hönd dómara) sitja:

• stefnandi/sóknaraðili og lögmaður hans ef málið er einkamál.

• ákærandi og réttargæslumaður brotaþola ef málið er sakamál.

Hægra megin í salnum (á vinstri hönd dómara) sitja:

• stefndi/varnaraðili og lögmaður hans ef málið er einkamál.

• ákærði og verjandi, þ.e. lögmaður ákærða, ef málið er sakamál.

Hvað fer fram í dómsal?

Það kallast þinghald eða dómþing þegar dómari, aðilar máls og lögmenn þeirra koma saman í dómsal til að taka málið fyrir. Það kallast aðalmeðferð þegar mál er flutt munnlega og vitni leidd. Dómari stýrir þinghaldi og gætir þess að það fari fram eftir réttum reglum.

Þingmálið er íslenska

Þingmálið er íslenska og hún er notuð í dómsmálum. Það þýðir að fyrirtökur mála og málflutningur fer fram á íslensku og skjöl sem eru lögð fram í dómsmálum skulu almennt vera á íslensku eða þýdd á íslensku. Túlkar, þýðendur og táknmálstúlkar eru því oft kallaðir til þjónustu við dómstólana.

• Nánar um túlka í dómsmálum

Þinghald getur verið opið eða lokað

Þinghöld eru að meginstefnu háð fyrir opnum dyrum. Það þýðir að áhugasamir geta fylgst með því sem þar fer fram. Í sumum málum eru þinghöld lokuð öðrum en málsaðilum og lögmönnum þeirra.

Hvenær eru þinghöld lokuð?

• Ef dómari telur það nauðsynlegt til að hlífa sakborningi, brotaþola, vitni eða ættingjum þeirra,

• telji dómari það nauðsynlegt til að halda leyndum atriðum sem varða hagsmuni í viðskiptum þessara aðila, af velsæmisástæðum, vegna hagsmuna almennings eða öryggis ríkisins og til að halda uppi þingfriði, einnig

• þegar vitni í sakamáli, sem hefur fengið nafnleynd, gefur skýrslu í heyranda hljóði.

Áheyrendum getur verið vísað frá

Dómari getur takmarkað fjölda áheyrenda við þá sem rúmast inni í dómsalnum. Þá getur hann meinað þeim aðgang sem eru yngri en 15 ára eða eru þannig á sig komnir að návist þeirra samræmist ekki góðri reglu við þinghald.

Dómari má einnig vísa einstaklingi úr þinghaldi ef návist hans truflar þingfrið eða er óviðeigandi í orði eða verki.

Talað í dómsal

Enginn má taka til máls nema með leyfi dómara. Dómari getur tekið orðið af manni sem heldur sig ekki við efni máls. Áhorfendur mega ekki taka til máls í þinghaldi.

Upptökur og myndatökur

Það má ekki hljóðrita eða taka myndir í þinghaldi en dómari getur veitt undanþágu frá þessu banni.

Upptökur af aðilaskýrslum og vitnisburði

Skýrslur aðila og vitna fyrir dómi eru almennt teknar upp í hljóði og mynd.

Ákveðnar reglur gilda um afhendingu og aðgang málsaðila, brotaþola, ákæruvaldsins, verjenda og lögmanna að hljóð- og myndupptökum samkvæmt lögum. Reglurnar gilda einnig um sendingar hljóð- og myndupptaka frá einu dómstigi til annars.

Nánari upplýsingar:

• Reglur dómstólasýslunnar nr. 4/2022 um afhendingu og aðgang að hljóð- og myndupptökum héraðsdómstóla og Landsréttar.

Þingbók

Á dómþingi er skrifuð skýrsla um það sem fer fram, svo sem:

• hvar og hvenær þinghald fer fram,

• hvaða dómari tók málið fyrir,

• gögn sem eru lögð fram,

• hverjir mæta,

• hvað var ákveðið um rekstur málsins og fleira.

Þessi skýrsla er kölluð þingbók. Lögmenn og aðilar máls geta fengið afrit af þingbókinni, annað hvort strax í lok þinghalds eða fengið sent í tölvupósti eftir þinghaldið.

Dómarar

• Í héraðsdómi er alla jafna einn dómari, í Landsrétti þrír dómarar og í Hæstarétti fimm dómarar.

• Þegar dómarar ganga inn í dómsal rísa aðrir úr sætum.

• Dómarar bera ávallt skikkjur í þinghöldum í dómsölum. Þær undirstrika hlutleysi dómara. Skikkjurnar eru ólíkar útlits eftir dómstigum.

• Oft eru dómarar ávarpaðir sem „dómari“ eða „virðulegi dómur“.