Vitni sem eru orðin 15 ára er skylt að verða við boðun um að mæta fyrir dóm og svara þar spurningum um atriði og atvik sem þau urðu vitni að. Ef vitni mætir ekki getur dómari lagt fyrir lögreglu að sækja vitnið.

Þeir sem eru náskyldir eða -tengdir ákærða í sakamáli eða aðila í einkamáli geta skorast undan því að bera vitni. Þetta eru:

• maki eða fyrrum maki,

• foreldrar,

• aðrir forfeður, svo sem afi og amma,

• börn og aðrir niðjar (barnabörn, barnabarnabörn o.s.frv.),

• systkini,

• stjúpforeldrar og stjúpbörn,

• tengdaforeldrar og tengdabörn.

Þetta getur einnig átt við aðra nákomna, svo sem unnustu eða unnusta, sambúðarfólk og fósturforeldra ef dómara virðist samband þeirra við ákærða eða aðila einkamáls vera mjög náið. Þessi vitni verða þó að mæta fyrir dóm og greina frá tengslunum.

Ef það þykir nauðsynlegt með hliðsjón af atvikum málsins getur dómari ákveðið að barn yngra en 15 ára skuli gefa skýrslu.

Ef taka þarf skýrslu af barni er reynt að taka sem mest tillit til barnsins þannig að því líði sem best.

Ef barn undir 15 ára aldri er brotaþoli fer skýrslutaka fram í Barnahúsi í sérútbúinni aðstöðu og er framkvæmd af sérhæfðum viðtalsaðilum sem eru yfirleitt barnasálfræðingar.

• Nánari upplýsingar má sjá sjá á heimasíðu Barnahúss

• Dómstólasýslan hefur sett reglur um tilhögun við framkvæmd skýrslutöku í sakamálum af börnum undir 15 ára

Áður en vitni kemur fyrir dóminn getur verið gagnlegt fyrir það að rifja upp atburðarásina, til dæmis með því að skoða minnispunkta, myndir eða annað sem getur hjálpað því við upprifjunina.

Mikilvægt er að vitni mæti tímanlega í dómhúsið til að geta gengið í dómsalinn á réttum tíma.

Þegar komið er í dómhúsið þarf vitni yfirleitt að bíða fyrir utan dómsalinn þar til vitnið er sótt og beðið um að koma inn. Vitni má ekki hlýða á framburð þeirra vitna sem gefa skýrslu á undan því.

Mikilvægt er að slökkva á farsíma, ekki nægir að stilla hann á þögn þar sem hann getur truflað hljóðupptöku.

Vitni er vísað til sætis andspænis dómara sem situr fyrir miðju dómaraborði og stýrir þinghaldinu.

Í sakamálum situr ákærandi vinstra megin við vitnið ásamt réttargæslumanni ef við á en ákærði og verjandi hans sitja hægra megin.

Í einkamálum situr stefnandi (sá sem höfðaði málið) og/eða lögmaður stefnanda vinstra megin við vitnið og stefndi (sá sem er til varnar) og/eða lögmaður hans hægra meginn.

Dómþing eru almennt háð fyrir opnum dyrum. Það þýðir að almenningur getur að jafnaði fylgst með því sem fer fram í dómsal. Því getur verið að áheyrendur séu í dómsalnum.

Áheyrendur mega ekki trufla það sem fram fer í dómsal og dómari getur vísað þeim úr salnum ef þörf er á. Þá eru mynda- og hljóðupptökur bannaðar í dómsal nema með sérstakri undanþágu dómara.

Ef þinghaldið er lokað geta utanaðkomandi ekki fylgst með því sem fram fer í dómsal.

Þegar vitni hefur fengið sér sæti og komið sér fyrir biður dómari viðkomandi um að gera grein fyrir nafni, kennitölu og heimilisfangi.

Áður en skýrslutakan hefst þarf dómari að leiðbeina vitni um mikilvægi þess að segja satt og rétt frá öllu því sem skiptir máli þar sem það er refsivert að segja rangt frá fyrir dómi. Dómara er skylt að greina öllum sem koma fyrir dóm og bera vitni frá þessu.

Í undantekningatilfellum kann þess að verða krafist að vitni staðfesti framburð sinn með eiði eða drengskaparheiti.

Í sérstökum tilvikum getur dómari leyft vitni í sakamáli að koma fram undir nafnleynd. Það kemur aðeins til greina ef hann telur lífi, heilbrigði eða felsi vitnis eða náinna vandamanna þessa stefnt í hættu.

Telji vitni sig eiga rétt á nafnleynd er rétt að það hafi samband við ákæranda fyrir þinghaldið og biðji hann að bera ósk um þetta upp við dómarann.

Dómari stýrir þinghaldinu og ræður hver spyr vitnið fyrst.

• Venjulega byrjar sá sem kallaði vitnið fyrir dóm að spyrja nema dómari geri það.

• Því næst spyr lögmaður gagnaðila eða ákærandi/verjandi.

Ef dómari verður var við að vitni eigi erfitt með að gefa skýrslu fyrir dómi og vill gera hlé, þá er orðið við því. Vitni hefur hjá sér vatn og getur gert hlé á máli sínu, fengið sér vatnsglas og ef þörf er á, farið frá og jafnað sig.

Markmið skýrslutöku er að varpa ljósi á atvik máls og því er mikilvægt er að brotaþoli segi aðeins frá eftir sinni bestu vitund og minni. Ef viðkomandi veit ekki eitthvað eða man það ekki er mikilvægt að láta vita af því.

Skýrslur eru hljóðritaðar og þarf vitnið því að tala skýrt og greinilega og skýra frá öllu sem máli skiptir í réttri tímaröð, eins og mögulegt er. 

Vitni geta farið fram á að dómari ákveði þeim greiðslu útlagðs kostnaðar (svo sem vegna ferða- og dvalarkostnaðar ef það á við) og eftir atvikum þóknun fyrir að missa úr vinnu vegna mætingar í dóm. Nauðsynlegt er að hafa meðferðis reikninga eða önnur gögn sem sýna fram á kostnaðinn.

• Í sakamálum greiðir ákærandi slíkan kostnað.

• Í einkamálum er það sá aðili sem kallaði vitnið til. Ef vitnið þarf að leggja undir sig ferðalag til að mæta í dóm og útvega sér gistingu er aðilanum skylt að standa straum af slíkum kostnaði fyrir fram.