Hafi ákærði í sakamáli neitað sök fyrir dómi fer fram aðalmeðferð í málinu og brotaþoli þarf að koma fyrir dóminn sem vitni.

Vitnaskylda

Öllum þeim sem eru orðin 15 ára er skylt að verða við boðun um að mæta fyrir dóm og svara þar spurningum um atriði og atvik sem þau urðu vitni að. Það á einnig við um brotaþola.

Brotaþoli getur þó skorast undan því að bera í vitni í málinu ef hann er náskyldur eða -tengdur ákærða. Þetta á við um:

• Maka, sambúðarfólk og fyrrverandi maka.

• Foreldra og aðra forfeður, s.s. ömmur, afa, langömmur, langafa o.s.frv.

• Börn og aðra afkomendur, s.s. barnabörn, barnabarnabörn o.s.frv.

• Systkini.

• Stjúpforeldra og stjúpbörn.

• Tengdaforeldra og tengdabörn.

• Aðra nákomna sem dómari metur hvort fallið geti hér undir.

Þessi vitni verða þó að koma fyrir dóm, greina frá tengslunum og lýsa sjálf yfir að þau skorist undan vitnaskyldu.

Skýrsla af brotaþola sem er undir 15 ára aldri

Ef brotaþoli er barn undir 15 ára aldri fer skýrslutaka að jafnaði fram í Barnahúsi í sérútbúinni aðstöðu og er framkvæmd af sérhæfðum viðtalsaðilum sem eru yfirleitt barnasálfræðingar. Það er gert til að taka sem mest tillit til barnsins og tryggja að því líði sem best.

• Nánari upplýsingar má sjá á síðu Barnahúss

• Dómstólasýslan hefur sett reglur um tilhögun við framkvæmd skýrslutöku í sakamálum af börnum undir 15 ára.

Í dómsal

Ákærandi sér um að boða brotaþola fyrir dóminn og eftir atvikum réttargæslumann hans. Ákærandi veitir upplýsingar um það hvert og hvenær brotaþoli eigi að mæta.

Mikilvægt er að brotaþoli mæti tímanlega í dómhúsið til að geta gengið í dómsalinn á réttum tíma. Yfirleitt þarf sá sem er kominn til að bera vitni að bíða fyrir utan dómsalinn þar til viðkomandi er vísað inn.

Brotaþoli gefur skýrslu á eftir ákærða og getur ekki fengið að hlusta á framburð hans fyrir dómi. Eftir að brotaþoli gefur skýrsluna ræður brotaþoli hvort hann yfirgefur dómsalinn eða situr áfram í salnum og fylgist með framhaldi málsins.

Þegar brotaþoli er kallaður inn til að gefa skýrslu um atburði málsins er honum vísað til sætis andspænis dómara. Á vinstri hönd brotaþola situr fulltrúi ákæruvaldsins og réttargæslumaður brotaþola ef svo ber undir. Á hægri hönd brotaþola situr verjandi ákærða og eftir atvikum ákærði sjálfur.

Nærvera ákærða í dómsal

Meginreglan er sú að ákærði á rétt á því að vera viðstaddur aðalmeðferð málsins og heyra framburð brotaþola og annarra vitna í málinu.

Í ákveðnum tilvikum er hægt að gera undantekningu frá þessu og getur dómari ákveðið, ef brotaþoli krefst þess, að ákærði fari út úr dómsalnum á meðan brotaþoli gefur skýrslu í málinu.

• Þetta kemur til greina ef dómari telur að nærvera ákærða geti verið viðkomandi sérlega íþyngjandi og haft áhrif á framburð hans.

• Ef brotaþoli er með réttargæslumann snýr brotaþoli sér til réttargæslumannsins sem kemur slíkri kröfu á framfæri við dómara. Annars þarf brotaþoli að koma beiðni sinni á sjálfur framfæri við ákæranda í málinu eða dómarann.

Opið eða lokað þinghald

• Meðferð mála fyrir dómi er almennt opinber og því getur verið að fleiri séu viðstaddir í dómsalnum.

• Dómari getur þó ákveðið að málsmeðferðin fari fram fyrir luktum dyrum að hluta eða í heild, meðal annars til hlífðar sakborningi, brotaþola, vandamanni þeirra, vitni eða öðrum sem málið varðar. Það þýðir að utanaðkomandi geta ekki fylgst með því sem fer fram í dómsalnum á meðan.

Framkvæmd skýrslutöku

Þegar brotaþoli hefur fengið sér sæti og komið sér fyrir biður dómari hann um að gera grein fyrir nafni sínu, kennitölu og heimilisfangi.

Áður en skýrslutakan hefst þarf dómari að leiðbeina brotaþola um mikilvægi þess að segja satt og rétt frá öllu því sem máli skiptir þar sem það er refsivert að segja rangt frá fyrir dómi. Dómara er skylt að greina öllum sem koma fyrir dóm og bera vitni frá þessu.

Brotaþoli er því næst beðinn um að segja sjálfstætt frá atvikum málsins og svo geta ákærandi, verjandi og dómari spurt brotaþola nánar út í einstök atriði. Ákærandi byrjar að spyrja brotaþola, ef dómari gerir það ekki, og því næst verjandi ákærða.

Markmið skýrslutöku er að varpa ljósi á atvik máls og því er mikilvægt að brotaþoli segi aðeins frá eftir sinni bestu vitund og minni. Ef viðkomandi veit ekki eitthvað eða man það ekki er mikilvægt að láta vita af því.

Ef brotaþoli á erfitt með að gefa skýrslu fyrir dómi og vill fá að gera hlé til að jafna sig er almennt orðið við því. Brotaþoli getur gert hlé á máli sínu og jafnað sig, jafnvel stigið frá ef þess er þörf.

Þegar brotaþoli er búinn að gefa skýrslu getur hann fylgst áfram með réttarhöldunum.

Meðferð bótakröfu

Hafi brotaþoli gert bótakröfu er einnig fjallað um hana í aðalmeðferðinni.

Ef ákærði hafnar kröfunni og dómari telur að flutningur hennar muni leiða til teljandi tafa eða óhagræðis við rekstur málsins getur dómari ákveðið að skilja kröfuna frá rekstri sakamálsins og látið málflutning um bótakröfuna fara fram í sérstöku einkamáli. Þetta getur t.d. gerst ef ákærði játar sök í sakamálinu, en telur sig ekki bótaskyldan gagnvart brotaþola. Þá er málið í kjölfarið rekið sem almennt einkamál og að jafnaði tekið næst fyrir á reglulegu þingi dómsins.

Dómara ber að gæta þess að sjálfsdáðum, eins og í venjulegu einkamáli, að engir annmarkar séu á kröfunni sem varða sjálfkrafa frávísun frá dómi. Þannig getur farið svo, ef ekki hefur verið gætt að formsatriðum að kröfunni verði vísað frá dómi, óháð afstöðu ákærða. Því er almennt ráðlegt að leita til lögmanns til að tryggja viðeigandi hagsmunagæslu þar sem mistök geta haft réttarspjöll í för með sér.

Ef brotaþoli eða lögmaður fyrir hans hönd, eftir atvikum réttargæslumaður, mætir ekki við aðalmeðferðina fellur krafan niður. Það sama á við ef ekki er mætt af hálfu brotaþola í þinghöld á fyrri stigum málsins.

Ef ekkert af ofangreindu á við og brotaþoli hefur ekki fallið frá bótakröfunni fer fram munnlegur málflutningur um bótakröfuna í aðalmeðferðinni.

Hafi brotaþoli verið með réttargæslumann sér réttargæslumaðurinn um það. Annars er algengast að viðkomandi ráði sér lögmann til að sjá um bótakröfuna og flutning hennar fyrir dómi.

Brotaþola er heimilt að útbúa og flytja bótakröfu sína sjálfur. Strangar formkröfur gilda hins vegar um frágang og efni skjala og hátterni í dómsal og því er ráðlegast að leita til lögmanns til að tryggja viðeigandi hagsmunagæslu.

Brotaþoli hefur rétt á að láta málið til sín taka hvað varðar bótakröfuna, leggja fram sönnunargögn, spyrja spurninga og flytja málið munnlega. Ef brotaþoli er ekki með lögmann eða réttargæslumann getur hann beðið dómarann að leggja fyrir sig ákveðnar spurningar sem varða bótakröfuna sérstaklega.

Nánar:

• Fjallað er um einkaréttarkröfur í XXVI. kafla laga um meðferð sakamála

Um réttargæslumann

Í ákveðnum málum á brotaþoli rétt á réttargæslumanni. Réttargæslumaður er lögmaður sem hefur það hlutverk að gæta hagsmuna brotaþola í málinu og veita honum aðstoð, meðal annars við að setja fram bótakröfu í málinu. Þóknun réttargæslumanns telst til sakarkostnaðar og greiðist úr ríkissjóði, en fellur á ákærða ef hann er sakfelldur.

Hvenær á brotaþoli rétt á réttargæslumanni?

• Ef um kynferðisbrot er að ræða á brotaþoli sem óskar eftir því rétt á að fá skipaðan réttargæslumann við rannsókn málsins.

• Ef brotaþoli í kynferðisbrotamáli er yngri en 18 ára skal alltaf skipa réttargæslumann.

• Ef mál varðar önnur ofbeldisbrot eða brot gegn frjálsræði viðkomandi á brotaþoli sem óskar eftir því rétt á að fá skipaðan réttargæslumann að uppfylltum ákveðnum skilyrðum.

Sjá nánar 41. gr. laga um meðferð sakamála

Uppkvaðning og útgáfa dóms

Í lok aðalmeðferðar er málið dómtekið og ber dómara að kveða upp dóm í málinu innan fjögurra vikna.

Þegar búið er að kveða upp dóminn er meginreglan sú að dómurinn skuli gefinn út á vefsvæði dómstólsins.

• Ef sérstaklega stendur á og með hliðsjón af hagsmunum ákærða eða annarra sem getið er í dómnum, brotaþola þar með talið, er heimilt að ákveða að dómur verði ekki birtur á vefnum.

• Nöfn brotaþola, vitna og annarra en dómfellda sem getið er í dómnum eru alltaf afmáð fyrir útgáfu dómsins.

Ef ákærði var sakfelldur fyrir brot sem hann framdi eftir að hann varð 18 ára gamall er nafn hans ekki afmáð nema birting á nafni hans geti verið andstæð hagsmunum brotaþola eða vitna, s.s. vegna fjölskyldutengsla. Við mat á hagsmunum brotaþola skal leita sjónarmiða hans.

Áfrýjun máls

Brotaþoli getur leitað endurskoðunar á niðurstöðu héraðsdóms um bótakröfu sína að nánari skilyrðum uppfylltum, en ekki um niðurstöðu dómsins að öðru leyti.

Tengt efni:

• Á heimasíðu ríkissaksóknara má sjá nánari upplýsingar fyrir brotaþola um meðferð máls hjá lögreglu og ákæruvaldi fram að meðferð sakamáls fyrir dómi: