Dómasafn gefið út af dómstólum

Stefndi í málinu var sýknaður af miskabótakröfu stefnanda, sem byggði meðal annars á því að stefndi hefði, með saknæmum og ólögmætum hætti, valdið stefnanda ófjárhagslegu tjóni (miska) vegna brota gegn lögum nr. 90/2018 um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga og reglugerð Evrópuþingsins og Evrópuráðsins (ESB) 2016/679 frá 27. apríl 2016 við varðveislu persónulegra gagna stefnanda á tilgreindu tímabili.

Krafist var ómerkingar á synjun Sýslumannsins á Vesturlandi á því að endurupptaka kyrrsetningarmál þar sem skip hafði verið kyrrsett til tryggingar fjárkröfu. Málinu vísað frá dómi þar sem ranglega var staðið að málskoti til dómsins.

Ágreiningur aðila snéri að landamerkjum milli jarðarinnar Barkastaða, í eigu áfrýjenda, og óskipts lands Múlatorfu sem er beitarland í óskiptri sameign stefndu. Með hinum áfrýjaða dómi var talið að áfrýjendur hefðu ekki tekist sönnun þess að merkjalína jarðanna lægi frá Lamabungum beint í norður í merkjapunkt 1. Varakröfu áfrýjenda var vísað frá dómi. Fyrir Landsrétti kröfðust stefndu frávísunar málsins frá héraðsdómi. Landsréttur taldi að málatilbúnaður áfrýjenda ekki vera óskýran og vanreifaðan eða færi gegn d- og e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Því voru ekki talin næg efni til að vísa málinu frá dómi. Aðaldómkrafa áfrýjenda fól í sér að setja niður hnitpunkt, út frá framlögðu landakorti, þar sem áfrýjendur töldu landfræðilega miðju Lambatungna vera. Þaðan fór merkjalínan í hánorður og kom hornrétt á mörk sveitarfélagalínunnar í norðri. Áfrýjendur töldu landamerkjalýsingu í landamerkjabréfi Eyvindarmúla miða landa­merki ágreiningssvæðisins við þá línu en þessari sömu línu sé lýst þar úr norðri til suðurs. Varðandi aðalkröfu áfrýjenda var það talið andstætt þeirri meginreglu sem fylgt hefur verið í dómaframkvæmd í landamerkja málum, að miða við sýnileg kennileiti þegar landamerki eru dregin, að miða landamerki við þann hnitapunkt sem áfrýjendur töldu miðju Lambatungna í stað þess að vera dregin um gil sem liggur niður miðjar Lambatungur. Áfrýjendur höfðu uppi aðra kröfu og hún var sett fram á sama hátt, en í því tilviki tók markalínan mið af gili sem áfrýjendur töldu vera efst í miðjum Lambatungum. Var línan dregin í hánorður frá gilbrúninni. Með vísan til staðhátta og lýsinga í landamerkjabréfum fyrir Eyvindarmúla og Barkastaði féllst Landsréttur á að miða ætti landamerkja lína ágreiningssvæðisins lægi frá hnitpunkti 5 við sveitarfélagamörkin, þaðan í beina stefnu suður að hnitpunkti 6, þaðan eftir gildi neðan við hnitpunkt 6, þaðan eftir gilinu að hnitpunkti 7, þaðan eftir sama gili að hnitpunkti 2 og þaðan loks að hnitpunkti 3.

E krafðist þess að ógilt yrði ákvörðun P þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að E hefði ekki með fullnægjandi hætti tryggt öryggi persónuupplýsinga í skilaboðahluta vefsvæðisins H, sem og við veitingu aðgangs í mæðraverndarhluta sama vefsvæðis að gögnum í sjúkraskrárkerfum tiltekinna tveggja heilbrigðisstofnana. Með ákvörðuninni var E gert að greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 12.000.000 króna. Óumdeilt var talið að E hefði verið ábyrgðaraðili vinnslu persónuupplýsinganna og að hann hefði einnig viðurkennt að bera sem slíkur fulla ábyrgð á þeim öryggisbresti sem málið snerist um. Þá var rakið að á um sex ára tímabili frá því að vefsvæðið H var tekið í gagnið og þar til öryggisbresturinn kom í ljós, hefðu aðeins verið gerðar tvær úttektir af óháðum aðilum á öryggi upplýsinga á vefnum. Þá hefði E viðurkennt að ekki hefði verið gætt nægilega að öryggisatriðum þegar nýrri einingu, mæðravernd, var bætt við vefsvæði H og samkvæmt því fór ekki fram sérstök úttekt á öryggi gagna við þá breytingu á vefsvæðinu. Að því gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var fallist á að E hefði ekki tryggt öryggi persónuupplýsinga á vefsvæðinu H með þeim hætti sem áskilið væri í fyrirmælum laga nr. 90/2018 um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga og reglugerðar ESB nr. 2016/679. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu P af aðal- og varakröfu E en með hliðsjón af meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar var fallist á þrautavarakröfu E um lækkun stjórnvaldssektarinnar sem ákveðin var 4.500.000 krónur.

Ágreiningur aðila laut að því hvort eignarhald á námum og námuréttindum sem og vatns- og jarðhitaréttindum umfram heimilisþarfir fylgdu jörðinni E, sem F festi kaup á árið 2006, eða hvort Í ætti þessi réttindi eins og lagt var til grundvallar í afsali við sölu jarðarinnar árið 1958. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfu Í. Fyrir Landsrétti byggðist sýknukrafa F á því að ráðherra hafi skort lagaheimild til að undanskilja fyrrnefnd auðlindaréttindi þegar gengið var frá afsali jarðarinnar árið 1958. Í dómi Landsréttar kom fram að jörðin E hefði verið seld með heimild í þágildandi lögum nr. 39/1956 um sölu jarðeigna í opinberri eigu. Sama lagaheimild hafði hins vegar ekki að geyma nein frekari skilyrði fyrir sölunni en að kaupverð skyldi vera samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna. Vísaði Landsréttur til þess að í dómaframkvæmd hefði verið lagt til grundvallar að reglur stjórnsýsluréttar giltu þegar stjórnvald tæki ákvörðun um að ráðstafa eignum ríkisins, en almennar reglur um fasteignakaup giltu annars um kaupsamninginn eftir því sem við gæti átt. Því yrði að leggja til grundvallar að ráðherra hefði í samræmi við almennar reglur um fasteignakaup, og stöðu sinnar sem æðsta handhafa framkvæmdarvalds, haft svigrúm til að ákveða með hvaða skilmálum eignin var seld. Þar sem F hafði ekki sýnt fram á að heimild ráðherra og svigrúmi hans til mats um beitingu hennar hefðu verið settar skorður samkvæmt öðrum þágildandi lagareglum yrði að leggja til grundvallar að ráðherra hefði verið heimilt að undanskilja fyrrnefnd auðlindaréttindi við sölu jarðarinnar E árið 1958. Málatilbúnaður F byggist jafnframt á því að þegar hann hafi keypt jörðina árið 2006 hafi ekki komið fram í veðbókarvottorði að fyrrgreind réttindi væru undanskilin og því ættu réttindi Í að víkja fyrir réttindum hans samkvæmt 1. mgr. 18. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Vegna þessa tók Landsréttur fram að áreiðanleiki þinglýsingabóka sætti ákveðnum takmörkunum sem meðal annars væru leiddar af 15. gr. sömu laga um forgangsáhrif þinglýsingar sem miðuðu við efni skjals og afhendingu þess til þinglýsingar en ekki færslu í þinglýsingabók. Forgangsáhrifin miðuðust því við afhendingu skjalsins til þinglýsingar árið 1958 sem leiddi til þess að þau réttindi gengu framar rétti sem F fékk síðar með afsali til sín árið 2006. Landsréttur féllst því ekki á með F að hann hefði öðlast fyrrgreind réttindi fyrir traustfang. Þá taldi Landsréttur að ekki yrði ráðið af gögnum málsins að atkvik væru með þeim hætti að þau féllu undir 18. gr. þinglýsingalaga um að víkja mætti frá 15. gr. laganna um forgangsáhrif eldri þinglýstra réttinda til fasteigna fyrir yngri réttindum. Að lokum var ekki fallist á með F að hann hefði eignast hin umdeildu réttindi fyrir hefð þar sem ekkert lægi fyrir um að F eða fyrri eigandi jarðarinnar hafi nýtt umrædd réttindi umfram heimilisþarfir fyrr en F freistaði þess að semja við V ehf. um nýtingu vatnsréttinda með samningi árið 2009. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

H, eigandi jarðarinnar Kleifa í Skötufirði, höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar um þjóðlendu á nánar afmörkuðu svæði vestan Hundsár og austan Ögurbúðadalsár. Byggði H meðal annars kröfu sína á landamerkjalýsingu fyrir jörðina Borg, þinglýstri árið 1902, og dómi Hæstaréttar í máli nr. 487/2007 um landamerki milli Borgar og Kleifa. Í dómi Landsréttar kom fram að fjallað hafi verið um landamerkjalýsinguna í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar þar sem sagði að eigendur Borgar hefðu í henni dregið merki milli Borgar og Kleifa allt suður að mótum Rjúkanda og Hundsár. Þá hafi komið fram í dómsorði að Kleifaá réði merkjum milli Borgar og Kleifa fram að Hundsá. Þar hafi verið átt við ármót Rjúkanda og Hundsár en Ögurbúðadalsá renni í Kleifaá 800 metrum norðar. Með þessu hafi verið lagt til grundvallar í dómi Hæstaréttar að jörðin Kleifar nái austur fyrir Ögurbúðadalsá og allt að Hundsá. Þá var fallist á það með hinum áfrýjaða dómi að víðtækar ályktanir um landamerki Kleifa yrðu ekki dregnar af skiptagjörð vegna Kleifa frá 1867. Jafnframt var tekið undir röksemdir dómsins um að nánar tiltekið bréf oddvita Ögurhrepps og örnefnaskrá fyrir Kleifar frá 1975 hefði verið veitt of mikið vægi í úrskurði óbyggðanefndar, en nærtækara hefði verið að styðjast við eldri örnefnaskrá frá 1936. Var því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að stefnda hefði tekist sönnun um að jörðin Kleifar næði austur að Hundsá og að hið umdeilda landsvæði væri eignarland Kleifa.

S krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar um að Almenningur í Ísafirði sé þjóðlenda og að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur hans að svæðinu. Í dómi héraðsdóms var tekið fram að ekki lægi fyrir landamerkjabréf fyrir Almenning í Ísafirði. Rakin var niðurstaða óbyggðanefndar um að Almennings í Ísafirði væri aðeins getið í tengslum við upprekstur og afréttarnot og að engar heimildir væru til um að þar hefði nokkurn tímann verið byggð. Þá var tekið fram að af úrskurði óbyggðanefndar og framlögðum gögnum í málinu yrði ekki séð að neinar heimildir væru um að á svæðinu hefðu verið slægjur eða skógartaka, heldur væri þar eingöngu fjallað um upprekstur fjár. Var því ekkert talið fram komið í málinu sem styddi kröfu S um beinan eignarrétt hans að svæðinu. Ekki var heldur talið að stofnast hefði til beins eignarréttar S að svæðinu fyrir hefð. Voru Í og O ohf. því sýknaðir af kröfum S. Í dómi Landsréttar var tekið fram að málsástæða S um að Almenningur í Ísafirði hefði áður tilheyrt Vatnsfjarðarkirkju og að forveri S hefði síðar eignast landsvæðið fyrir kaup væri engum gögnum studd. Var hinn áfrýjaði dómur að öðru leyti staðfestur með vísan til forsendna hans.

S krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar um að Almenningur í Skötufirði væri þjóðlenda og að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur hans að nánar tilgreindu landsvæði vestan við vatnaskil Stóra-Kambs að Hundsá. Í dómi héraðsdóms var tekið fram að heimildir um afnot af umræddu landsvæði bæru ekki með sér að svæðið hefði áður verið jörð eða hluti af jörð. Fyrirliggjandi heimildir sýndu að ýmis not hefðu verið höfð af svæðinu á fyrri tíð á vegum Ögurhrepps, meðal annars upprekstrarnot en einnig slægjur og taka timburs og hríss. Þá bæru heimildir með sér að Ögurhreppur hefði gjarnan haft tekjur af nýtingu á svæðinu. Var það mat dómsins að þrátt fyrir að umrædd afnot yrðu um sumt að teljast víðtækari en almennt ætti við um afrétti hefði S ekki tekist sönnun þess að svæðið hefði nokkurn tímann verið háð beinum eignarrétti hans. Voru Í og O ohf. því sýknaðir af kröfum S. Í dómi Landsréttar var hafnað þeim málsástæðum S að Almenningur í Skötufirði hefði áður tilheyrt jörðinni Ögri og að landamerkjabréf hefði verið útbúið fyrir svæðið. Var hinn áfrýjaði dómur að öðru leyti staðfestur með vísan til forsendna hans.

O ohf. krafðist þess að felldir yrðu úr gildi úrskurðir óbyggðanefndar um að félagið ætti ekki vatns- og virkjunarréttindi í Almenningi í Ísafirði og krafðist jafnframt viðurkenningar á beinum eignarrétti sínum að þeim réttindum. Byggði O ohf. á því að félagið hefði fengið réttindin framseld frá Reykjarfjarðarhreppi, eins forvera S, með afsali 24. júní 1980. Í dómi héraðsdóms var tekið fram að hvorki hefði verið sýnt fram á að Almenningur í Ísafirði hefði verið undirorpinn beinum eignarrétti hreppsins eða annarra né að vatns- og virkjunarréttindi innan svæðisins hefðu verið eign hreppsins. Hefði hreppurinn því ekki verið til þess bær að ráðstafa vatns- og virkjunarréttindum á svæðinu til O ohf. Þá var hvorki fallist á það með O ohf. að þjóðlendukrafa Í væri ósamrýmanleg fyrri afstöðu þess til umræddra réttinda né að félagið hefði öðlast réttindin fyrir hefð. Voru Í og S því sýknaðir af kröfum O ohf. Landsréttur staðfesti dóm héraðsdóms með vísan til forsendna hans.

O ohf. krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar um að félagið ætti ekki vatns- og virkjunarréttindi í Hestfjarðaralmenningi og krafðist jafnframt viðurkenningar á beinum eignarrétti sínum að þeim réttindum. Byggði O ohf. á því að félagið hefði fengið réttindin framseld frá Ögurhreppi, eins forvera S, með afsali 24. júní 1980. Í dómi héraðsdóms var tekið fram að enda þótt afnot Ögurhrepps af svæðinu kynnu að hafa verið víðtækari en beitarnot hefðu þau ekki skapað hreppnum beinan eignarrétt að því. Taldi héraðsdómur þannig að hvorki hefði verið sýnt fram á að Hestfjarðaralmenningur hefði nokkru sinni verið undirorpinn beinum eignarrétti né að vatns- og virkjunarréttindi innan svæðisins hefðu verið eign Ögurhrepps. Hefði hreppurinn því ekki verið til þess bær að ráðstafa umræddum réttindum til O ohf. Þá var hvorki fallist á það með O ohf. að þjóðlendukrafa Í væri ósamrýmanleg fyrri afstöðu þess til vatns- og virkjunarréttindanna né að félagið hefði öðlast réttindin fyrir hefð. Voru Í og S því sýknaðir af kröfum O ohf. Landsréttur staðfesti dóm héraðsdóms með vísan til forsendna hans.