Dómstólar
Einkamál fyrir héraðsdómi
Upphaf almenns einkamáls
Hvað eru einkamál?
Í stuttu máli eru einkamál öll önnur dómsmál en sakamál. Einkamál snúast fyrst og fremst um úrlausn tiltekins ágreinings á milli aðila málsins.
Aðilar máls
Í almennum einkamálum fyrir héraðsdómi geta aðilar máls verið einstaklingar, fyrirtæki, félög eða opinberar stofnanir. Aðilar málsins eru nefndir:
Stefnandi: sá sem byrjar málið og sækir kröfur.
Stefndi: sá sem málið og krafan beinist gegn og tekur til varna.
Stefnendur og stefndu geta verið fleiri en einn.
Stefna í einkamáli
Hefðbundið einkamál hefst með því að kröfum stefnanda á hendur stefnda er lýst skriflega í skjali sem nefnist stefna.
Kröfur stefnanda geta verið af ýmsu tagi, til dæmis:
að stefnandi greiði ákveðna skuld,
að ákveðin landamerki séu viðurkennd,
að krafist sé forsjár yfir barni,
að greiddar verði tilteknar skaðabætur,
eða bótaskylda viðurkennd án þess að fjallað sé sérstaklega um fjárhæð bóta.
Kröfum stefnanda og ástæðunum að baki þeim er lýst í stefnu. Þar er líka rökstutt hvers vegna fallast eigi á kröfurnar. Þar á meðal eru teknar fram þær lagareglur sem styðja mál stefnanda.
Stefnan er grunnur málsins og þeim grunni verður að jafnaði ekki breytt að neinu verulegu leyti þar til málinu lýkur með dómi eða úrskurði.
Ef stefna og grundvöllur máls er ekki nógu vandaður getur það haft áhrif á úrslit málsins og valdið réttarspjöllum.
Það getur líka leitt til þess að málinu verði vísað frá dómi. Frávísun hefur oft í för með sér að stefnandi þarf að greiða stefnda málskostnað, þótt ekki sé í raun leyst úr ágreiningi. Þá þarf stefnandi að byrja málið upp á nýtt innan ákveðins frests ef vilji er fyrir því og tök eru á.
Stefna máls er í langflestum tilvikum skrifuð af lögmanni fyrir hönd stefnanda. Einstaklingur getur sjálfur skrifað stefnu og undirritað en afar mikilvægt er að vanda vel til verka.
Nánari upplýsingar um það sem þarf að koma fram í stefnu er að finna í 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Birting stefnu
Málið hefst formlega þegar stefnan er birt fyrir stefnda. Í stefnunni verður að koma skýrt fram hvar og hvenær stefndi á að mæta í héraðsdóm.
Algengast er að stefnur séu birtar með stefnuvotti.
Ákveðnar reglur gilda um það hvernig birta má stefnu fyrir stefnda. Ef ekki er farið eftir þeim reglum og stefndi mætir ekki við þingfestingu máls verður að vísa málinu frá dómi.
Nánari upplýsingar um stefnubirtingu má finna í 83. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Varnarþing – hvar má höfða mál?
Ákveðnar reglur gilda um það hvar mál verður höfðað og rekið.
Héraðsdómstólar á landinu eru átta talsins og umdæmi þeirra eru í mismunandi landshlutum. Það fer eftir því hvar stefndi á varnarþing við hvaða dómstól má höfða mál á hendur honum.
Það fer oftast eftir því hvar stefndi á lögheimili hvar málið verður höfðað og rekið. Þetta kallast heimilisvarnarþing. Það eru ýmsar undantekningar á þessu og það þarf að skoða vel hvar höfða á mál. Ef mál er höfðað fyrir röngu varnarþingi gæti það haft í för með sér frávísun á málinu með tilheyrandi kostnaði og töfum.
Nánar er fjallað um varnarþing í V. kafla laga um meðferð einkamála.
Hvenær verður mál þingfest?
Stefnur í hefðbundnum einkamálum eru þingfestar á reglulegu dómþingi viðkomandi héraðsdómstóls. Héraðsdómstólarnir halda regluleg dómþing sem eru haldin á fyrirfram ákveðnum tíma.
Nálgast má upplýsingar um regluleg þinghöld á heimasíðu hvers héraðsdómstóls