Eitt af markmiðum stöðu- og framvinduprófanna er að kanna að hvaða marki hæfniviðmiðum aðalnámskrár hefur verið náð og hver þróun lesskilnings nemenda hefur verið. Hæfniviðmið aðalnámskrár stýra því inntaki prófsins eða því sem er prófað.

Við síðustu endurskoðun aðalnámskrár (Mennta- og barnamálaráðuneytið, 2024) voru gerðar töluverðar breytingar á íslenskuhluta hennar. Meðal annars var lestur og lesskilningur aðskilinn frá bókmenntahluta námskrárinnar og mynda nú sjálfstæðan kafla. Þessi breyting endurspeglar breytt sjónarmið og dregur lesskilning fram sem eina af undirstöðum 21. aldar færni. Undirflokkar kaflans eru Lesfimi, lestraraðferðir, orðaforði, lesskilningur og lestrarmenning og lýsir hann þar með hæfninni sem fólgin er í læsi með nákvæmari hætti en áður. Er það til mikilla bóta að fá skýrari og meira lýsandi hæfniviðmið sem eru til þess fallin að veita skólum betri leiðsögn varðandi inntak og áherslur í lestrarkennslu og gera þeim kleift að fylgjast betur með stöðu og framvindu lestrarnáms nemenda sinna.

Við gerð staðlaðs námsmats þarf að gæta þess að niðurstöður endurspegli vel þá hæfni sem prófinu er ætlað að mæla og að inntak prófsins sé í samræmi við það sem besta þekking segir til um. Grunnurinn að stöðu- og framvinduprófi í lesskilningi eru, eins og áður segir, hæfniviðmið aðalnámskrár sem lúta að lestri og lesskilningi. Aðalnámskrá setur almenn viðmið um nám og skólastarf og er umfram allt stefnumótandi fyrir nám nemenda. Útlistun hennar á einstökum námsgreinum er því of almennt orðuð til að hún gagnist með fullnægjandi hætti til stuðnings við gerð kennsluáætlana, námsefnis og við námsmat. Því þarf ávallt að leita fanga í fræðilegan grunn námsgreina til að útfæra námsmat, líkt og gerist með námsgögn og kennslu.

Þar sem lesskilningur er flókið fyrirbæri og margir þættir mynda undirstöður hans getur verið gott að notast við líkan eða líkön sem endurspegla þessa fjölmörgu þætti. Líkön eru tilraun til að ná utan um fyrirbæri og skýra til dæmis orsakasamhengi milli einstakra þátta innan líkansins.

Við gerð stöðu- og framvinduprófsins í lesskilningi var stuðst við nokkur líkön um lestur og lestrarnám. Einkum var stuðst við líkan Tunmers og Hoovers (2019) sem er sérstaklega aðgengilegt vegna þess að þar er lögð áhersla á sjónarhorn kennarans. Það byggir líka á einfalda lestrarlíkaninu eftir Hoover og Gough (1990) sem margir kennarar þekkja bæði úr námi og starfi.

Hjá höfundum líkansins kemur það margoft fram í skrifum þeirra að líkaninu sé ætlað að styðja við gagnrýna hugsun um lestur og lestrarkennslu, matsviðmið, mat, námskrárgerð og kennslu. Því er jafnframt ætlað að hjálpa kennurum að öðlast samhengi og skilning á hugrænum kröfum í lestri og lestrarnámi sem gagnast þeim við val á viðfangsefnum í lestrarkennslu.

Líkan Tunmers og Hoovers: Hugrænar undirstöður lesskilnings

Líkanið skiptist í tvo meginþætti, málskilning og sjónrænan orðaforða. Málskilningur nær m.a. yfir öll orð sem einstaklingur hefur skilning á en sjónrænn orðaforði nær yfir öll orð sem hann getur lesið af nákvæmni og án umhugsunar. Góður sjónrænn orðaforði er ein meginforsenda lesfiminnar. Tengsl lesskilnings og góðrar lesfimi eru því náin.

Einn styrkleiki líkansins, líkt og eldri útgáfu þess í einfalda lestrarlíkaninu, er að það getur gefið vísbendingar um viðbrögð við lestrarvanda af ólíkum toga. Sé líkanið skoðað út frá mögulegum lestrarvanda, þá þarf að hafa það í huga að grunnfærni, til dæmis eins skortur á bókstafsþekkingu, er forsenda æðri færni eins og þeirrar að geta beitt hljóðaaðferðinni við lestur. Að sama skapi getur skortur á orðaforða og bakgrunnsþekkingu komið niður á málskilningi og þar með lesskilningi. Grunnfærni er alltaf forsenda æðri færni og ef hún er ekki til staðar eru undirstöður lestrar og lesskilnings ekki traustar. Þættirnir eru þó ekki alltaf háðir hver öðrum og oft mikilvægt að vinna með fleiri en einn undirstöðuþátt á sama tíma; til dæmis bókstafsþekkingu og orðskilning ef þörf krefur.

Hluti af undirbúningsvinnu fyrir stöðu- og framvinduprófið í lesskilningi var að útbúa matsramma fyrir lesskilning en þar er gerð grein fyrir helstu inntaksflokkum sem að jafnaði eru metnir á stöðluðum lesskilningsprófum. Eitt af markmiðunum við gerð rammans var að lýsa stígandinni innan hvers inntaksflokks svo það lægi fyrir hvaða kröfur mætti gera til nemenda á hverju aldursstigi fyrir sig með þróun færninnar í huga.

Við gerð matsrammans var rýnt í alþjóðlegt, samræmt mat á lesskilningi fyrir nemendur á öllum aldri en einnig samræmt mat einstakra þjóða (UNESCO Institute for Statistics, 2020). Eins og gera má ráð fyrir er töluverður samhljómur þar á milli og niðurstaðan því nokkuð hefðbundin og í samræmi við eldra flokkunarkerfi sem notað var við gerð samræmdra könnunarprófa á sínum tíma. Samkvæmt matsrammanum eru inntaksflokkar lesskilnings þrír og má sjá lýsingu á hverjum flokki fyrir sig hér:

• Að staðsetja og endurheimta upplýsingar í texta: Prófatriðin í þessum flokki reyna á hæfnina til að finna upplýsingar sem koma beint eða með samsvarandi orðalagi fram í texta og/eða myndefni. Þau geta jafnframt reynt á þekkingu nemenda á föstum orðasamböndum/orðatiltækjum og getuna til að nýta sér þekkingu á skyldleika orða til að ráða í merkingu nýrra, framandi orða.

• Að álykta og túlka upplýsingar í texta: Prófatriðin í þessum flokki reyna á flóknari lesskilningshæfni. Þau reyna á hæfnina að draga ályktanir í margvíslegum tilgangi eins og að álykta um ætlun höfundar eða sögupersóna og átta sig á meginhugmynd í texta án þess að hugmyndin komi beint frá. Þá reyna atriðin á getuna til að álykta um niðurstöður með því að samþætta og draga saman upplýsingar í texta.

• Að ígrunda og meta upplýsingar í texta: Prófatriðin í þessu flokki endurspegla æðri lesskilningsfærni og gera þessi atriði mestar kröfur til lesskilnings nemenda. Þau reyna til dæmis á getu nemenda til að sundurgreina og/eða bara saman efnisatriði í texta í því augnamiði að leggja mat á staðhæfingar innan textans eða um inntak hans í heild sinni. Þau geta jafnframt reynt á hæfnina til að greina á milli staðreyndar og skoðunar, og afstöðu höfundar eða sögupersónu.

Í niðurstöðukafla handbókarinnar er að finna ítarlegri upplýsingar um inntak hvers undirflokks matsrammans fyrir sig. Í hverjum undirflokki eru nákvæmar atriðalýsingar sem prófspurningar byggja á og gefa lýsingarnar góða hugmynd um eðli færninnar sem nemendur þurfa að búa yfir og metin er á lesskilningsprófinu. Hafa ber í huga að eitt próf getur aldrei verið tæmandi þannig að það meti allar undirhugsmíðar lesskilnings heldur gefur það almennar vísbendingar um hver staða lesskilnings nemanda er miðað við jafnaldra út frá matsramma prófsins.

Gerð inntakstöflu er ávallt hluti af þróun matstækis. Eitt meginhlutverk hennar er að tryggja að prófið endurspegli atriði sem eru sanngjörn og dæmigerð fyrir þá hæfni eða kunnáttu sem því er ætlað að mæla. Gerð inntakstöflu styður jafnframt við réttmæti prófsins og tryggir jafnvægi á milli tegunda og þyngdar prófatriða. Inntakstaflan er því í raun uppskriftin af stöðu- og framvinduprófinu og lýsir hún vægi inntaksflokka í hverri prófútgáfu fyrir sig. Inntakstaflan er fastmótuð og gerir kleift að bera saman niðurstöður milli ára og þróun lesskilnings yfir lengri tíma.

Þegar inntakstaflan er skoðuð sést að hlutfall prófatriða í hverjum flokki er mismunandi. Þannig er hlutfall prófatriða sem reyna á staðsetningu og endurheimt upplýsinga hærra hjá yngri nemendum á meðan hlutfall prófatriða sem reyna á flóknari hæfni, svo sem að ígrunda og meta upplýsingar í texta, er aðeins hærra hjá þeim eldri. Er það í samræmi við aldur og þroska nemenda og kennsluna sem þeir eiga að hafa fengið í samræmi við aðalnámskrá.

Inntakstafla fyrir stöðu- og framvindupróf í lesskilningi

Að mörgu er að hyggja við val á próftextum. Huga þarf að því að viðfangsefni sé áhugavert með tilliti til aldurs og áhugasviðs flestra nemenda, og að þyngd prófsins sé í samræmi við almenna lestrarfærni nemenda á tilteknum aldri. Tryggja þarf að skilningur á inntaki textanna séu ekki háður bakgrunnsþekkingu sem er ef til vill ekki á færi allra vegna ólíks menningarbakgrunns en einnig að bakgrunnsþekking á viðfangsefni geti ekki verið svo mikil að ekki reynist þörf á að lesa hluta eða allan textann. Einnig þarf að velja texta úr fjölbreyttum textategundum (bókmennta-, upplýsinga- og rökfærslutextar) þar sem framsetning efnis er ólík innan tegundanna, tilgangur með ritun þeirra margs konar og hugrænar kröfur mismunandi.

Textar sem valdir eru fyrir lesskilningspróf þurfa að vera nokkuð efnismiklir svo hægt sé að útbúa góð prófatriði. Þess vegna henta stuttir textar oft ekki en við gerð stöðu- og framvinduprófsins voru viðmið sambærilegra, erlendra og alþjóðlegra prófa höfð til hliðsjónar. Eðli málsins samkvæmt eru próftextar fyrir yngri nemendur að jafnaði nokkuð styttri en fyrir þá eldri.

Öll prófatriði hafa farið í gegnum forprófum til að kanna tölfræðilega aðgreiningu og hvort þau séu of þung eða of létt fyrir hvern aldur. Ef í ljós kom við forprófun að prófatriði uppfyllti ekki ákveðin skilyrði var það ýmist endurskoðað og forprófað aftur, eða það ekki notað í próf.

Fjöldi próftexta í stöðu- og framvinduprófi fyrir 4. og 5. bekk eru tveir en í öðrum árgöngum þrír. Hlutfall upplýsinga- og rökfærslutexta hækkar eftir því sem nemendur verða eldri. Prófakerfið úthlutar prófútgáfum handahófskennt á hvern nemanda og spurningar og svarmöguleikar birtast einnig í handahófskenndri röð. Það er gert til að koma í veg fyrir að nemendur freistist til að kíkja yfir öxl samnemanda ef þeir eru í vafa með svör. Tvær til þrjár prófútgáfur eru í hverjum árgangi.

Stöðu- og framvinduprófið í lesskilningi mælir ekki þekkingu nemenda á inntaki námsgreinar heldur metur það grunnhæfni sem hann þarf á að halda til að geta unnið úr og sótt merkingu úr texta óháð námsgrein eða tilgangi lestrar. Efling lesskilnings nemenda er því viðfangsefni kennara í öllum námsgreinum, bóklegum og verklegum, þrátt fyrir að nálgun í kennslu kunni að vera ólík. Á meðan það er hlutverk sumra kennara að kenna lestur og efla lesfimi nemenda er það hlutverk allra kennara að tryggja að nemendur geti tileinkað sér inntak námsgreinar með því að kenna, útskýra og hjálpa þeim að tileinka sér bæði almennan og sértækan orðaforða og hugtök innan greinarinnar.

Í kaflanum um stöðu- og framvinduprófið í lesskilningi er fjallað um hugrænar undirstöður lesskilnings sem hvílir á tveimur meginþáttum; málskilningi og sjónrænum orðaforða sem er grunnurinn að umskráningu og síðar sjálfvirkum og fyrirhafnarlausum lestri (lesfimi). Til eru fleiri líkön sem gera grein fyrir þessu samspili málskilnings og lestrarfærni fyrir lesskilning eins og lestrarreipi Scarboroughs (2001) og Drive líkan Cartwright og Duke (2019).

Þessi líkön eru sett fram til að kennarar geti áttað sig á því hvernig þessi hugrænu ferli vinna saman og tekið þannig mið af þeim í lestrarkennslu sinni. Með því að átta sig á því að lesskilningur er ekki eingöngu háður skilvirkri umskráningu heldur einnig þáttum eins og bakgrunnsþekkingu og orðaforða nemandans, skilningi hans á uppbyggingu tungumálsins og þekkingu á ritmáli, öðlast kennarar betri skilning á viðfangsefninu og verða betur í stakk búnir til að efla lesskilning nemenda sinna. Það skortir nefnilega töluvert upp á lestrarkennsluna ef þeir leggja eingöngu áherslu á að nemendur verði lesfimir en læri ekki aðferðir til að glíma við innihald texta.

Í bók Harvey og Goudvis (2017) má finna góða samantekt á því hver kjarninn er í kennslu beitingu lesskilningsaðferða og aðferða til að tileinka sér ný orð og hugtök. Markmið kennslunnar þarf að vera:

• Að kenna nemendum að vera virkir í lestri með því að gera sér grein fyrir eigin hugsun á meðan þeir lesa. (Um hvað er ég að hugsa á meðan ég les? Hvaða bakgrunnsþekkingu styðst ég við? Hvað er höfundur að reyna að segja mér?).

• Að kenna nemendum skipulega nálgun og úrvinnsluleiðir við texta til að auka líkur á skilningi.

• Að kenna þeim rétt vinnubrögð þegar skilning þrýtur.

• Að kenna þeim vinnubrögð góðra og reynslumikilla lesara.

Mikilvægt er að kennsla í beitingu aðferðanna sé ávallt hluti af merkingarbærri vinnu þar sem þær eru kenndar og þeim beitt á raunveruleg viðfangsefni í námi, til dæmis í bóklegum greinum þar sem gerðar eru kröfur um lestur á styttri eða lengri textum. Einnig er mikilvægt að hafa í huga að kenna þarf nemendum að beita aðferðunum með stigskiptum stuðningi þannig að þær verði hluti af björgum sem nemandinn virkjar þegar hann þarf að glíma við snúinn texta og góð lestrarfærni dugar ekki til hjálpa honum að skilja textann.

Læsisvefurinn er verkfærakista kennara og á vefnum má finna umfjöllun og aðferðir sem geta styrkt kennara þegar þeir þurfa að efla orðaforða og lesskilning nemenda sinna. Leiðarvísir með námsefninu Arfurinn, sem ætlað er nemendum á miðstigi, er einnig mjög aðgengilegur fyrir kennara sem þurfa að kynna sér lesskilningsaðferðir og beitingu þeirra. Efnið er þannig úr garði gert að lesskilningsaðferðum er beitt samhliða lestri sögu svo bæði kennari og nemendur kynnast og læra gagnlegar aðferðir sem beita má í glímunni við hvaða texta eða tegund texta sem er.

Gátlisti vegna mats á lesskilningskennslu (Duke og Pearson, 2002) getur hjálpað kennurum og skólum að leggja mat á eigin lestrarkennslu og þá sérstaklega til að kanna hvort nægileg vel sé hugað að kennslu í beitingu lesskilningsaðferða. Notkun gátlistans getur jafnframt verið gott leiðarsljós við gerð eða endurskoðun læsisstefnu þar sem hann inniheldur mikilvæg atriði sem huga þarf að við fyrirkomulag og framkvæmd lestrarkennslu í skólum, ekki síst kennslu í beitingu lesskilningsaðferða.