Stöðu- og framvindupróf í stærðfræði og lesskilningi: Handbók
Þjónustuaðili:
©2026 Miðstöð menntunar og skólaþjónustu
Öll réttindi áskilin
1. útgáfa 2026
Undirbúningur undir fyrirlögn
Góður undirbúningur leggur grunninn að vel heppnaðri fyrirlögn. Í þessum hluta er fjallað um helstu atriðin sem huga þarf að og hér má finna gátlista sem gott er að hafa til hliðsjónar á meðan á undirbúningi stendur.
Efni kaflans
Sveigjanlegt fyrirlagnartímabil gerir það að verkum að skólar hafa gott svigrúm til að skipuleggja próffyrirlögnina út frá þörfum nemenda sinna og notkun stuðningsúrræða getur aukið líkur á að nemandi geti sýnt hvað í honum býr. Það er ekki nauðsynlegt að sækja um stuðningsúrræði eða skila inn upplýsingum um nemendur sem njóta þeirra enda eru þau almenn og skólum í sjálfsvald sett hvernig þau eru nýtt.
Mikilvægt er að hafa í huga að notkun stuðningsúrræða má aldrei hafa áhrif á það sem prófum er ætlað að mæla og það er fyrst og fremst í þágu nemenda að niðurstöður prófa endurspegli með sem réttustum hætti frammistöðu þeirra.
Aðgengistól í prófakerfi
Í prófakerfinu er að finna aðgengistól sem nemendur geta nýtt til að auðvelda sér úrlausn prófa. Þessi aðgengistól eru lestrarstika, áherslupenni, breyting á bakgrunnslit á skjá, stækkun leturs og í stærðfræðiprófinu geta nemendur í 8.-10. bekk nýtt sér innbyggða reiknivél. Aðgengistólin eru kynnt sérstaklega í sýnisprófunum og eru þau vettvangurinn til að komast að því hvort þau henti nemanda og til að þjálfa notkun þeirra.
Næði við próftöku/próftaka í minni hópi
Ef nemandi truflast auðveldlega, eða hætt er við að hann trufli aðra við próftöku, getur verið gott að bjóða upp á próftöku þar sem næði er gott. Eins getur verið gott fyrir nemendur sem þurfa hvatningu og stuðning, annan en þann sem snýr að lausn prófsins, að taka prófið í litlum hópi.
Upplestur í stærðfræðiprófi
Boðið er upp á upplestur í stærðfræðiprófi með talgervli inni í prófakerfinu. Hægt er að nota talgervil til upplesturs á tvo vegu: með spilunarhnapp les hann allan texta í einu en með örvahnapp les hann eina málsgrein í einu með því smella á viðeigandi stað í texta. Í boði eru tvær ólíkar raddir. Hægt er að stöðva upplestur eða láta hann byrja upp á nýtt hvenær sem er.
Stærðfræðiprófin hafa verið sérstaklega útbúin til að lesa texta upp eins nákvæmlega og unnt er. Talgervillinn les allan texta en við bendum sérstaklega á að honum er allajafna ekki ætlað að lesa upp stærðfræðileg tákn og stæður. Mikinn meirihluta orða les talgervill vel og villulaust en á stöku stað geta leynst minniháttar hnökrar, svo sem röng fallbeyging tölustafa eða skammstafana. Talgervlar á opinberum íslenskum vefsíðum sýna sömu hnökra sem vonandi minnka með tímanum samhliða þróun tækninnar.
Tilgangur upplesturs á stærðfræðiprófi er að tryggja aðgengi og rétt nemenda með lestrarvanda til að sýna hvað þeir geta og kunna, þar sem óhjákvæmilega reynir stundum á að skilja stutta texta hvort sem það er með því að beita lesskilningi eða hlustunarskilningi. Nemendur með lestrarvanda sem nýta sér upplestur þarf að undirbúa annars vegar með því að prófa að nota talgervil í sýnisprófi í stærðfræði og hins vegar með því tryggja þeim heyrnartól sem virka með tæki í prófi. Skólum er frjálst að meta hvort betur henti að nemendur sem nýta upplestur talgervils taki próf í smærri hóp í annarri stofu. Séu tæknimál að hindra skóla í að nýta upplestur talgervils þá má kennari lesa upp texta á stærðfræðiprófi orðrétt fyrir nemanda sem hefur þörf á því. Við slíkan upplestur er mikilvægt að muna að til þess að hafa ekki áhrif á niðurstöður nemenda er óheimilt að útskýra hugtök eða fyrirbæri sem könnuð eru á prófinu. Nemendur sem ekki nýta sér upplestur talgervils skulu hafa tæki sín stillt á hljóðlausa stillingu.
Upplestur í lesskilningsprófi
Þar sem lesskilningspróf gengur út á að kanna að hvaða marki nemandi getur nýtt lestrarfærni sína til að umskrá og skilja texta er upplestur, hvort heldur sem er á texta eða prófspurningum, ekki leyfður á lesskilningsprófi. Upplestur reynir á hlustunarskilning og þrátt fyrir að báðar skilningsleiðirnar (lesskilningur og hlustunarskilningur) grundvallist meðal annars á málskilningi nemanda eru aðrar hugrænar kröfur til staðar sem eru ekki þær sömu. Lesskilningspróf reyna meðal annars á sjónræna úrvinnslu, færni í umskráningu og þekkingu á notkun greinarmerkjasetningar til að efni texta komist rétt til skila. Þá reynir lesskilningur á þekkingu nemenda á uppbyggingu ólíkra textategunda og notkun sjónrænna vísbendinga (myndefni og uppsetning) til að skilja efni texta (sjá kaflann Nemendur með lestrarvanda).
Lengri próftími
Ekki þarf að sækja sérstaklega um lengri próftíma þar sem áætlaður próftími er rúmur eða 80 mínútur. Prófakerfið mælir hversu lengi nemendur dvelja við hvert prófatriði og eins hversu langan tíma það tekur hvern nemanda að leysa prófið. Þessar upplýsingar voru notaðar til að leggja mat á æskilega lengd próftíma.
Hlé gert á próftöku
Ef próftaka reynir á nemanda getur verið gott fyrir hann að taka sér stutt hlé og halda svo áfram við próftökuna. Athugið þó að hléin þurfa að rúmast innan virks próftíma (80 mínútur) þar sem ekki er hægt að setja prófklukkuna í prófakerfinu á pásu.
Ritari í prófi
Ef nemandi er ekki fær um að svara prófi sjálfur, til dæmis vegna líkamlegrar fötlunar, má aðstoða hann við próftökuna. Ávallt þarf að gæta þess að aðstoðin hafi ekki áhrif á niðurstöður prófs.