Fyrirlagnartímabil stöðu- og framvinduprófanna í lesskilningi og stærðfræði eru fjórar vikur sem falla að jafnaði allar innan marsmánaðar. Þar sem fyrirlagnartímabilið er rúmt hafa skólar töluvert svigrúm til að skipuleggja dagsetningar prófa eftir því hvað hentar best. Til dæmis er sá möguleiki fyrir hendi að skipta árgangi í tvennt og láta nemendur taka prófið sinn hvorn daginn og eins er hægt að leggja prófin fyrir í minni hópum, til dæmis fyrir nemendur sem þurfa meiri hvatningu og stuðning við próftökuna. Skólar eru hvattir til að hefja fyrirlögn snemma innan tímabilsins og nýta þar með sveigjanleikann sem langt fyrirlagnartímabil veitir.

Hægt er að hefja fyrirlögn prófanna frá kl. 8:00 til 14:30 alla virka daga innan fyrirlagnartímabils. Gert er ráð fyrir að próffyrirlögnin í heild sinni rúmist innan 80 mínútna en sjálf prófúrlausnin mun þó taka langflesta nemendur mun skemmri tíma eða um 40 – 60 mínútur. Að 80 mínútum liðnum lokast prófakerfið sjálfkrafa og skilar inn úrlausnum nemenda.

Skólastjóri hefur umsjón með og ber ábyrgð á að allir nemendur séu skráðir í réttan hóp í Nemendagrunni en gögn eru keyrð úr grunninum í Matsferil. Ef nemanda vantar í hóp, eða aðrar upplýsingar varðandi hópinn eru ekki réttar, skal hafa samband við skólastjóra. Jafnframt þarf skólastjóri að tryggja að kennarar sem leggja prófin fyrir séu komnir með aðgang að Matsferli og skráðir á rétta hópa. Kennari skráir nemendur í sínum hópi í próf á prófdegi í Matsferli (sjá nánar í kaflanum „Fyrirlögn prófa“).

Það er mikilvægt að nemendur fái upplýsingar um tilgang og mikilvægi þátttöku þeirra í stöðu- og framvinduprófunum. Skilaboðin geta verið á þessa leið en skólum er frjálst að bæta inn öðrum upplýsingum sem varðar fyrirkomulag framkvæmdar í skólanum sjálfum:

Prófin verða lögð fyrir í stafrænu prófakerfi en til að undirbúa nemendur fyrir próftöku hafa verið útbúin sýnispróf. Sýnisprófin eru sniðin að mismunandi aldri, annars vegar fyrir lesskilning og hins vegar stærðfræði. Þau verða opin og aðgengileg öllum en hægt verður að fara í gegnum þau eins oft og hver vill eða þarf.

Tilgangur sýnisprófanna er að kynna og þjálfa próftöku í stafrænu umhverfi. Þar er hægt að sjá uppsetningu prófatriða eins og lestexta með fjölvalsspurningum eða stærðfræðidæmi með opnum svörum þar sem próftaki skráir svar í svarglugga. Þar má einnig finna stafræn verkfæri og aðgengistól. Hægt verður að velja bakgrunnslit og stækka og minnka letur viðmóts. Sýnisprófunum er ekki ætlað að þjálfa nemendur í efnistökum prófanna.

Lögð er áhersla á að próftaki fái tækifæri til að prófa öll þessi hjálpartæki sem eru í boði innan prófakerfisins, átta sig á því hvar þau eru staðsett og læra hvernig þau nýtast við próftöku, áður en til hennar kemur. Kennarar eru hvattir til að fara í gegnum sýnisprófin, fyrst sjálfir og svo með nemendum sínum þar sem öryggi við próftöku í stafrænu umhverfi getur minnkað álag og hjálpað nemendum að einbeita sér að prófverkefnunum. Sýnisprófin er að finna á synisprof.mms.is þar sem kennarar og nemendur geta valið viðeigandi próf til að æfa sig fyrir próftöku.

Til að nálgast útprentanleg notandanöfn og lykilorð fyrir nemendur þarf kennari að skrá sig inn í stafrænt viðmót Matsferils á matsferill.mms.is. Kennarar geta prentað aðgangsupplýsingarnar til dæmis deginum fyrir próf en mikilvægt er að geyma þær með tryggum hætti og dreifa þeim ekki til nemenda fyrr en á prófdegi, rétt áður en próf hefst.

Spurningar í prófum og matstækjum í Matsferli verða notaðar í nokkur ár. Stefnt er að því að notkunartími þeirra verði um fimm til sjö ár. Ástæða þessa er annars vegar að mikil krafa er gerð um gæði prófanna og hins vegar að mikil vinna felst í því að þróa viðmið um námsframvindu og einkunnakvarða sem endurspegla það sem nemendur kunna og geta. Því er mikilvægt að þó svo kennarar geti séð einstakar spurningar eða prófverkefni að þeir haldi þeirri vitneskju fyrir sig og dreifi ekki upplýsingum um prófatriðin.

Öll verkefni í stöðu- og framvinduprófum eru eign Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu og er óheimilt að afrita þau með nokkrum hætti. Textar í lesskilningsprófi eru birtir með leyfi höfunda/rétthafa. MMS hefur fengið heimild til að nýta þá við mat á stöðu nemenda en hefur ekki rétt til að dreifa þeim með öðrum hætti. Myndir eru ýmist teiknaðar sérstaklega fyrir prófin eða birtar með leyfi eigenda.

Fyrirvari: MRN vinnur nú að nýrri reglugerð varðandi undanþágur frá þátttöku í skyldubundnum prófum. Þessi kafli tekur mið af drögum reglugerðarinnar eins og hún kemur fram í Samráðsgátt en hann verður uppfærður til samræmis við samþykkta reglugerð um leið og hún liggur fyrir.

Í 39. grein laga um grunnskóla 91/2008 er skólastjóra heimilt, ef gildar ástæður mæla með því og samþykki foreldra liggur fyrir, að veita nemendum undanþágu frá því að undirgangast skyldubundið samræmt námsmat í einstökum greinum. Samkvæmt reglugerð mennta- og barnamálaráðuneytisins er gert ráð fyrir skyldubundinni þátttöku nemenda í 4., 6. og 9. bekk í stöðu- og framvinduprófum Matsferils í lesskilningi og stærðfræði.

Skólastjóri skal skrá ástæður þess að veitt er undanþága frá skyldubundnu, samræmdu námsmati. Að fengnu samþykki forsjáraðila er ástæða undanþágu skráð í Matsferil og þar munu skólastjórar geta fengið yfirlit og haft yfirsýn yfir alla nemendur sem sótt hefur verið um undanþágu fyrir vegna skyldubundins samræmds námsmats. Þar sem samþykkis forsjáraðila er krafist hefur MMS útbúið eyðublað sem skólastjórar geta notað þegar leitast er eftir samþykki þeirra.

Til viðmiðunar ætti hlutfall nemenda, sem eru undanþegnir þátttöku, ekki að vera hærra en 10–11% prósent hjá öllum árgöngum. Hér er stuðst við meðaltalsþátttökutölur á samræmdum könnunarprófum á árabilinu 2018–2021 og almenn viðmið um hlutfall nemenda með námsvanda.

Almenn regla

Í reglugerðinni er kveðið á um að nemendur með sérstakar þarfir þreyti stöðu- og framvindupróf, eftir atvikum með stuðningi sem gerir þeim kleift að sýna fram á hæfni sína. Hér á eftir er gerð grein fyrir þeim hópum nemenda sem skólastjóri gæti þurft að óska eftir undanþágu fyrir.

Nemendur í sérskólum og nemendur með einstaklingsnámskrá

Í tilviki nemenda í sérskólum og nemenda í almennum grunnskólum með einstaklingsnámskrá, að hluta til eða í öllu námi, er vikið verulega frá ákvæðum aðalnámskrár. Þeir eru því á öðrum stað í námi en jafnaldrar og veita stöðluð próf, með aldursbundnum viðmiðum, litlar upplýsingar um stöðu þeirra. Þrátt fyrir að flestir nemendur í þessum hópi hafi lítinn ávinning af þátttöku í stöðu- og framvinduprófi búa sumir nemendur yfir styrkleikum í námi sem gerir þeim kleift að taka þátt í prófi með jafnöldrum.

Nemendur með fjölbreyttan tungumála- og menningarbakgrunn

Samkvæmt reglugerðinni er gert ráð fyrir að nemendur fylgi hæfniviðmiðum í íslensku sem öðru tungumáli í tvö ár en þá eigi þeir að vera færir um að fylgja aðalnámskrá í íslensku samkvæmt aldurstengdum viðmiðum, mögulega með einhverjum stuðningi. Á þessum tveimur árum ættu nemendur að vera búnir að ná hæfnistigi þrjú eins og því er lýst í aðalnámskrá (sjá einnig Hæfnisvið og hæfnirammar í íslensku sem öðru tungumáli: Fylgirit með kafla 19.3 í aðalnámskrá, Menntamálstofnun, 2022). Meginreglan er því sú að hafi nemandi fylgt hæfniviðmiðum í íslensku sem öðru tungumáli í tvö ár á hann að þreyta prófin en getur, eftir atvikum, fengið stuðning við próftöku. Stuðningurinn má ekki hafa áhrif á réttmæti prófsins.

Nemendur með taugaþroskaröskun og/eða líkamlega fötlun

Þessi hópur barna getur verið mjög fjölbreyttur og vandi hans oft margvíslegur. Í honum eru til dæmis nemendur með sértæka námserfiðleika (s.s. lestrarvanda, skriftarvanda eða stærðfræðivanda), málþroskaröskun DLD, ADHD, röskun á einhverfurófi, sjónskerðingu, heyrnarskerðingu eða skerta hreyfifærni. Hjá þessum hópi gildir sama meginreglan; ef nemandi er fær um að fylgja árgangi í námi og uppfyllir þar með hæfniviðmið aðalnámskrár er mælst til að hann þreyti prófið. Þessir nemendur geta þurft stuðningsúrræði við próftöku og mikilvægt að allra leiða sé leitað til að þeir fái tækifæri til að þreyta prófin og fái í kjölfarið upplýsingar um stöðu og framvindu í námi eins og jafnaldrar (sjá kaflana um stuðningsúrræði og hjálpargögn í prófi).

Nemendur með lestrarvanda

Við próftöku þurfa nemendur að reiða sig mikið á lestrarfærni sína og því ástæða til að fjalla sérstaklega um fyrirkomulag próftöku nemenda með lestrarvanda. Þetta er alls ekki einsleitur hópur og lestrarfærni nemenda bæði háð því hve djúpstæður vandinn er og hversu góða kennslu og stuðning þeir hafa fengið í lestrarnámi sínu.

Það sem stendur þessum hópi nemenda helst fyrir þrifum eru erfiðleikar við umskráningu. Ef öll athygli nemandans fer í að umskrá textann rétt og nákvæmlega verður lítið svigrúm til að einbeita sér að merkingu textans. Þá má leiða líkur að því að lesskilningurinn verði mjög slakur en því er þó ekki alltaf þannig farið því sumir slakir lesarar geta búið yfir góðum lesskilningi þrátt fyrir umskráningarerfiðleika.

Það getur verið mjög erfitt að setja mörk varðandi það hversu miklum umskráningahraða (til dæmis í lesnum orðum á mínútu) nemendur þurfa að búa yfir til að geta þreytt prófið því reynslan sýnir að hæglæsir nemendur, sem lesa texta nákvæmlega og gera fáar villur, geta haft mjög góðan lesskilning. Hæglæsi eitt og sér er því ekki ástæða til að nemandi þreyti ekki próf en hafa verður þó í huga að hann geti leyst prófið innan marka próftíma og að fyrirlögn reyni ekki óeðlilega mikið á eða brjóti hann niður. Þá eru þættir, sem falla undir stýrifærni eins og einbeiting, úthald og þrautseigja, líka einstaklingsbundnir og geta fleytt nemendum langt þrátt fyrir lestrarerfiðleika. Niðurstaðan er því sú að það hvort nemandi þreyti lesskilningspróf eða ekki, verður alltaf að einhverju leyti háð mati kennara/skóla með námslega hagsmuni nemenda að leiðarljósi.

Undanþága vegna andlegs eða líkamlegs áfalls

Alltaf geta komið upp önnur tilvik þar sem nemendur eru ekki færir um þátttöku í prófi vegna andlegs eða líkamlegs áfalls. Því verður skólastjóri að meta hvert tilvik fyrir sig og skera úr um hvort bjóða eigi nemanda þátttöku í prófi eða ekki. Ef skólastjóri er í vafa getur hann haft samband við MMS í síma 514-7500 eða sent póst á hjalp@midstodmenntunar.is.

Sveigjanlegt fyrirlagnartímabil gerir það að verkum að skólar hafa gott svigrúm til að skipuleggja próffyrirlögnina út frá þörfum nemenda sinna og notkun stuðningsúrræða getur aukið líkur á að nemandi geti sýnt hvað í honum býr. Það er ekki nauðsynlegt að sækja um stuðningsúrræði eða skila inn upplýsingum um nemendur sem njóta þeirra enda eru þau almenn og skólum í sjálfsvald sett hvernig þau eru nýtt.

Mikilvægt er að hafa í huga að notkun stuðningsúrræða má aldrei hafa áhrif á það sem prófum er ætlað að mæla og það er fyrst og fremst í þágu nemenda að niðurstöður prófa endurspegli með sem réttustum hætti frammistöðu þeirra.

Aðgengistól í prófakerfi

Í prófakerfinu er að finna aðgengistól sem nemendur geta nýtt til að auðvelda sér úrlausn prófa. Þessi aðgengistól eru lestrarstika, áherslupenni, breyting á bakgrunnslit á skjá, stækkun leturs og í stærðfræðiprófinu geta nemendur í 8.-10. bekk nýtt sér innbyggða reiknivél. Aðgengistólin eru kynnt sérstaklega í sýnisprófunum og eru þau vettvangurinn til að komast að því hvort þau henti nemanda og til að þjálfa notkun þeirra.

Næði við próftöku/próftaka í minni hópi

Ef nemandi truflast auðveldlega, eða hætt er við að hann trufli aðra við próftöku, getur verið gott að bjóða upp á próftöku þar sem næði er gott. Eins getur verið gott fyrir nemendur sem þurfa hvatningu og stuðning, annan en þann sem snýr að lausn prófsins, að taka prófið í litlum hópi.

Upplestur í stærðfræðiprófi

Boðið er upp á upplestur í stærðfræðiprófi með talgervli inni í prófakerfinu. Hægt er að nota talgervil til upplesturs á tvo vegu: með spilunarhnapp les hann allan texta í einu en með örvahnapp les hann eina málsgrein í einu með því smella á viðeigandi stað í texta. Í boði eru tvær ólíkar raddir. Hægt er að stöðva upplestur eða láta hann byrja upp á nýtt hvenær sem er.

Stærðfræðiprófin hafa verið sérstaklega útbúin til að lesa texta upp eins nákvæmlega og unnt er. Talgervillinn les allan texta en við bendum sérstaklega á að honum er allajafna ekki ætlað að lesa upp stærðfræðileg tákn og stæður. Mikinn meirihluta orða les talgervill vel og villulaust en á stöku stað geta leynst minniháttar hnökrar, svo sem röng fallbeyging tölustafa eða skammstafana. Talgervlar á opinberum íslenskum vefsíðum sýna sömu hnökra sem vonandi minnka með tímanum samhliða þróun tækninnar.

Tilgangur upplesturs á stærðfræðiprófi er að tryggja aðgengi og rétt nemenda með lestrarvanda til að sýna hvað þeir geta og kunna, þar sem óhjákvæmilega reynir stundum á að skilja stutta texta hvort sem það er með því að beita lesskilningi eða hlustunarskilningi. Nemendur með lestrarvanda sem nýta sér upplestur þarf að undirbúa annars vegar með því að prófa að nota talgervil í sýnisprófi í stærðfræði og hins vegar með því tryggja þeim heyrnartól sem virka með tæki í prófi. Skólum er frjálst að meta hvort betur henti að nemendur sem nýta upplestur talgervils taki próf í smærri hóp í annarri stofu. Séu tæknimál að hindra skóla í að nýta upplestur talgervils þá má kennari lesa upp texta á stærðfræðiprófi orðrétt fyrir nemanda sem hefur þörf á því. Við slíkan upplestur er mikilvægt að muna að til þess að hafa ekki áhrif á niðurstöður nemenda er óheimilt að útskýra hugtök eða fyrirbæri sem könnuð eru á prófinu. Nemendur sem ekki nýta sér upplestur talgervils skulu hafa tæki sín stillt á hljóðlausa stillingu.

Upplestur í lesskilningsprófi

Þar sem lesskilningspróf gengur út á að kanna að hvaða marki nemandi getur nýtt lestrarfærni sína til að umskrá og skilja texta er upplestur, hvort heldur sem er á texta eða prófspurningum, ekki leyfður á lesskilningsprófi. Upplestur reynir á hlustunarskilning og þrátt fyrir að báðar skilningsleiðirnar (lesskilningur og hlustunarskilningur) grundvallist meðal annars á málskilningi nemanda eru aðrar hugrænar kröfur til staðar sem eru ekki þær sömu. Lesskilningspróf reyna meðal annars á sjónræna úrvinnslu, færni í umskráningu og þekkingu á notkun greinarmerkjasetningar til að efni texta komist rétt til skila. Þá reynir lesskilningur á þekkingu nemenda á uppbyggingu ólíkra textategunda og notkun sjónrænna vísbendinga (myndefni og uppsetning) til að skilja efni texta (sjá kaflann Nemendur með lestrarvanda).

Lengri próftími

Ekki þarf að sækja sérstaklega um lengri próftíma þar sem áætlaður próftími er rúmur eða 80 mínútur. Prófakerfið mælir hversu lengi nemendur dvelja við hvert prófatriði og eins hversu langan tíma það tekur hvern nemanda að leysa prófið. Þessar upplýsingar voru notaðar til að leggja mat á æskilega lengd próftíma.

Hlé gert á próftöku

Ef próftaka reynir á nemanda getur verið gott fyrir hann að taka sér stutt hlé og halda svo áfram við próftökuna. Athugið þó að hléin þurfa að rúmast innan virks próftíma (80 mínútur) þar sem ekki er hægt að setja prófklukkuna í prófakerfinu á pásu.

Ritari í prófi

Ef nemandi er ekki fær um að svara prófi sjálfur, til dæmis vegna líkamlegrar fötlunar, má aðstoða hann við próftökuna. Ávallt þarf að gæta þess að aðstoðin hafi ekki áhrif á niðurstöður prófs.