16. júní 2026
16. júní 2026
Öll á vinnustað þurfa að taka höndum saman um að einelti, áreitni og ofbeldi sé ekki liðið
Samanburðarrannsókn um einelti, áreitni og ofbeldi á íslenskum vinnumarkaði er komin út en rannsókn sama efnis kom út árið 2019. Niðurstöður sýna að einelti, áreitni og ofbeldi viðgengst áfram á vinnustöðum landsins þó einhverjar breytingar til batnaðar hafi orðið. Ljóst þykir að öll á vinnustað, bæði stjórnendur og starfsfólk, þurfa að taka ábyrgð á eigin hegðun á vinnustað.
Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands vann bæði upphaflegu rannsóknina og samanburðarrannsóknina að beiðni Vinnueftirlitsins og félags- og húsnæðismálaráðuneytisins. Niðurstöður samanburðarrannsóknarinnar sýna að einelti, áreitni og ofbeldi viðgengst áfram á vinnustöðum landsins en upphaflega rannsóknin leiddi töluvert umfang í ljós. Þó virðist sem stjórnendur séu orðnir meðvitaðri um ábyrgð sína en fleiri vinnustaðir hafa gert áhættumat vegna sálfélagslega vinnuumhverfisins og fleiri vinnustaðir eru með viðbragðsáætlun vegna eineltis, áreitni og ofbeldis.
Hins vegar liggur fyrir að öll, hvort sem eru stjórnendur eða starfsfólk, þurfa að taka ábyrgð á eigin hegðun og sýna samstarfsfólki vinsemd og virðingu í samskiptum sínum. Vinnueftirlitið hvetur til þess að vinnustaðir innleiði heilbrigða vinnustaðamenningu þar sem áhersla er á öryggi og vellíðan starfsfólks.
Meginmarkmið samanburðarrannsóknarinnar var að kanna hvort breyting hefði orðið á umfangi eineltis, kynferðislegrar og kynbundinnar áreitni (EKKO) meðal starfsfólks á íslenskum vinnumarkaði, ásamt því að afla upplýsinga um tíðni og reynslu af ofbeldi á vinnustað. Niðurstöðurnar sýna að einelti, áreitni og ofbeldi þrífst á íslenskum vinnumarkaði og í stórum dráttum er ekki að merkja miklar breytingar á milli rannsókna, þó einhverjar séu.
Niðurstöðum rannsóknarinnar er ítarlega lýst í skýrslunni en hér eru fáein dæmi:
Umfang eineltis hefur haldist stöðugt á milli áranna 2019 og 2024-2025. Um 22% höfðu orðið fyrir einelti á vinnuferli sínum.
Álíka margir, hlutfallslega, hafa orðið fyrir kynferðislegri áreitni á vinnustað nú og árið 2019, eða 14%. Þegar horft er til kynjamunar höfðu 21% kvenna og 7% karla orðið fyrir kynferðislegri áreitni. Breytingu milli ára má þó sjá í því að nú greindu hlutfallslega færri frá því að áreitnin hefði átt sér stað á síðustu fimm árum (40%) samanborið við 2019 (49%). Karlkyns samstarfsmenn eru hlutfallslega flestir gerenda (54%) en hlutfallslega fækkuðu karlstjórnendur úr 32% í 24% gerenda.
Hlutfall þeirra sem orðið höfðu fyrir kynbundinni áreitni á vinnustað lækkar á milli ára þar sem 7% höfðu orðið fyrir kynbundinni áreitni nú samanborið við 10% árið 2019.
Um 11% höfðu orðið fyrir ofbeldi á vinnustað á sínum vinnuferli og af þeim er hátt hlutfall sem varð fyrir ofbeldi á síðastliðnum fimm árum (74%). Þau sem beittu ofbeldi voru flest viðskiptavinir eða þjónustuþegar en nærri jafn hátt hlutfall var samstarfsfólk. Ef þetta er borið saman við annars konar óæskilega hegðun eins og kynferðislega áreitni, má sjá að samstarfsmenn eru þar mun líklegri en viðskiptavinir til að áreita starfsfólk.
Fyrri rannsókn var sem fyrr segir gerð árið 2019 í kjölfar MeToo byltingarinnar. „Þegar niðurstöður hennar lágu fyrir var settur saman aðgerðarhópur og tók Vinnueftirlitið, að tillögu hans, að sér í samvinnu við samtök aðila vinnumarkaðarins og fleiri aðila að búa til fræðsluefni um bitingamyndir, forvarnir og viðbrögð gegn EKKO og höfum við vakið athygli á því með ýmsum hætti síðan,“ útskýrir Hanna Sigríður Gunnsteinsdóttir, forstjóri Vinnueftirlitsins. Samkvæmt tillögum aðgerðahópsins átti jafnframt að endurtaka rannsóknina að fimm árum liðnum.
„Niðurstöðurnar koma okkur því miður ekki á óvart en skammur tími er liðinn frá því að við hjá Vinnueftirlitinu hófum að vekja markvisst athygli á erfiðum samskiptum á vinnustöðum og mikilvægi þess að innleiða heilbrigða vinnustaðamenningu. Niðurstöðurnar sýna að meiri meðvitund er orðin um þessi mál og að stjórnendur hafa í auknum mæli tekið það til sín að koma á fræðslu og viðbragðsáætlunum í tengslum við EKKO. Þó virðist í mörgum tilfellum vanta upp á það hvernig tekið er á málum og eins að starfsfólk taki þetta til sín því öll berum við ábyrgð á eigin hegðun og því hvernig við komum fram við hvert annað. Stjórnendur geta ekki einir byggt upp heilbrigða vinnustaðamenningu. Öll sem starfa saman á vinnustað verða að vera tilbúin til þess að leggja sitt af mörkum og tilbúin til að taka höndum saman um það að einelti, áreitni og ofbeldi sé ekki liðið,“ segir Hanna Sigríður.
Starfshópur um áhrif heilbrigðrar vinnustaðamenningar á líðan starfsfólks
Hanna Sigríður segir ljóst að huga þurfi vel að samskiptum á vinnustöðum landsins og hefur Vinnueftirlitið því í samráði við félags- og húsnæðismálaráðuneytið, skipað starfshóp um aðgerðavakningu um áhrif heilbrigðrar vinnustaðamenningar á líðan starfsfólks á vinnustöðum með áherslu á jákvæð og uppbyggileg samskipti. Markmiðið er að vekja vinnustaði landsins, bæði stjórnendur og starfsfólk, til umhugsunar og ábyrgðar um mikilvægi heilbrigðrar vinnustaðamenningar og áhrif hennar á líðan starfsfólks innan vinnustaðanna.
„Við viljum styðja vinnustaði landsins við að innleiða heilbrigða vinnustaðamenningu með því að vekja athygli á leiðum sem eru til þess fallnar að stuðla að jákvæðum og uppbyggilegum samskiptum á vinnustöðum frekar en að einblína eingöngu á neikvæð samskipti,“ segir Hanna Sigríður. "Á sama tíma gerum við að sjálfsögðu þær kröfur að það séu skýr skilaboð innan vinnustaða að einelti, áreitni og ofbeldi sé ekki liðið."
Starfshópurinn er skipaður fulltrúum Alþýðusambands Íslands, BSRB, BHM, embættis Landlæknis, fjármála- og efnahagsráðuneytisins, Kennarasambands Íslands, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Samtaka atvinnulífsins og VIRK, endurhæfingarsjóðs ses. og hefur þegar hafið störf.