Lífið í skóginum - Fagráðstefna skógræktar 2026

9.15 Skráning

9.45 Ávörp

• Sveitarstjóri Rangárþings ytra, Jón G. Valgeirsson

• Fulltrúi umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins, Salome Hallfreðsdóttir

Fundarstjóri: Eydís Líndal Finnbogadóttir

10.00 Establishing new forests: practical and social lessons from Scotland – Olivia Murray (Tree Story)

10.30-10.50 Kaffihlé

10.50 Gæðaviðmið um val á landi til skógræktar – Brynjar Skúlason fyrir hönd vinnuhóps LOGS
11.10 ÍST 95 - Staðall um sjálfbæra skógrækt – Úlfur Óskarsson og Gunnlaugur Guðjónsson (LOGS)
11.30 Tegundaval í landgræðslu og skógrækt – Skúli Skúlason (HH)

12.00-13.00 Hádegisverður

13.00 Skógvist II: Forsaga, markmið og staða verkefnisins – Brynja Hrafnkelsdóttir (LOGS)
13.30 Skógvist II: Áhrif skóga á jarðvegsþætti – Kristín Sveiney Baldursdóttir (LOGS)
13.50 Skógvist II: Líffjölbreytni jarðvegs í ræktuðum skógum á Vesturlandi (á ensku) – Safwan Daud (HÍ)

14.10 Skógvist II: Gróður í skógum og mólendi í Skorradal – Járngerður Grétarsdóttir (NÍ)

14.30-14.50 Kaffihlé

14.50 Pólitík skógræktar –Auður Kjartansdóttir

15.10 Pallborðsumræður undir stjórn Eddu S. Oddsdóttur

16.00 Rúta leggur af stað í skoðunarferð í Gunnarsholt

20.00 Ráðstefnukvöldverður – Stracta hótel
– Söngbók til niðurhals

Hvernig getum upp nýjum skógum þannig að þeir gagnist samfélögum í raun?

Olivia Murray leiðir okkur í erindi sínu stuttlega gegnum stjórnsýsluferlið sem fylgir umsóknum um nýskógræktarverkefni í Skotlandi, þar á meðal það samráð við hagsmunaaðila sem krafist er sem hluta af umsóknarferlinu. Hún deilir jafnframt reynslu sinni og sögum úr starfi sínu með samfélagi fólks á þremur mismunandi stöðum og varpar ljósi á þau tækifæri og áskoranir sem geta komið upp þegar nýskógræktarhugmyndir eru settar fram. Sérstaklega hvetur hún okkur til að velta fyrir okkur hvernig við segjum hlutina þegar við kynnum fyrir fólki áform um nýskógræktarverkefni – og hvernig framsetningin getur mótað viðbrögð fólks við hugmyndunum.

Olivia Murray er skógfræðingur hjá TreeStory, skosku ráðgjafarfyrirtæki á sviði skógræktar. Áður en hún hóf störf við skógrækt starfaði hún við rannsóknir í félagsvísindum hjá bresku skógrannsóknastofnuninni Forest Research og sem framhaldsskólakennari. Af þeirri reynslu fékk hún mikinn áhuga á félagslegum þáttum skógræktar og samspili skóga við samfélög fólks.

Ný gæðaviðmið um val á landi til skógræktar

Í Landi og lífi, landgræðsluáætlun og landsáætlun í skógrækt, er eitt af verkefnunum að búa til gæðaviðmið um val á landi til skógræktar. Þar segir meðal annars að meta skuli mögulegar jákvæðar og neikvæðar breytingar við val á landi til skógræktar. Þar verði meðal annars fjallað um áhrif skógræktar á líffræðilega fjölbreytni, landslag, náttúru, jarðminjar, menningarminjar og verndun verðmæts landbúnaðarlands samkvæmt flokkun í skipulagi, auk annarra mikilvægra þátta. Við val á landi til skógræktar sé mikilvægt að gera grein fyrir umhverfislegum og samfélagslegum verðmætum sem fyrir kunna að vera á tilvonandi skógræktarsvæði og verða fyrir áhrifum af skógrækt. Loks segir að slíkt mat sé hluti af upplýsingum sem fylgja umsókn um framkvæmdaleyfi fyrir skógrækt.

Starfshópur hjá Landi og skógi stýrir gerð viðmiðanna. Fyrsta útgáfa kom út í júní 2025 og nú er unnið að annarri útgáfu sem kemur út fyrir vorið 2026. Báðar útgáfur hafa fengið yfirlestur og umsagnir frá fjölmörgum stofnunum og hagsmunaaðilum auk rýni frá starfsfólki Lands og skógar.

Við notkun gæðaviðmiðanna er gert ráð fyrir að stuðst sé við gátlista í 32 liðum þar sem annars vegar eru atriði þar sem skógrækt er óheimil eða verulegum takmörkunum háð og hins vegar atriði þar sem samfélagsleg og umhverfisleg áhrif skógræktar eru metin. Það er von starfshópsins að gæðaviðmiðin muni gera umsókn um framkvæmdaleyfi skýrara og einfaldara bæði fyrir þann sem sækir um slíkt leyfi og einnig auðvelda sveitarfélögum að afgreiða slíka umsókn.

Einnig má styðjast við gæðaviðmiðin við skipulagsgerð á ýmsum stigum t.d. við gerð svæðisskipulags og aðalskipulags til að meta hvar séu heppileg skógræktarsvæði til að hámarka jákvæð áhrif skógræktar og lágmarka neikvæð áhrif.

Höfundar:
Birkir Snær Fannarsson, Bryndís Marteinsdóttir, Brynjar Skúlason, Páll Sigurðsson

ÍST 95:2025 er nýr íslenskur staðall um sjálfbæra skógrækt sem veitir samræmdan ramma fyrir skipulag, hönnun og umhirðu skóga í takti við sjálfbærnimarkmið, lög og alþjóðasamninga. Honum fylgir ítarefni sem veitir leiðsögn og ráðgjöf byggða á rannsóknum og faglegri þekkingu. Staðallinn leiðbeinir skógræktaraðilum um skipulagningu og framkvæmdir sem stuðla að gæðum og ábyrgri nýtingu. Yfirvöld og eftirlitsaðilar geta einnig stuðst við staðalinn sem grundvöll sjálfbærni og gagnsærrar stjórnsýslu. Allir geta nýtt sér staðalinn til aukinnar gæðastjórnunar í skógrækt og við gerð skógstjórnunaráætlana. Þannig má samræma vinnubrögð og stuðla að því að til verði öflug skógarauðlind.

Verkefnið Tegundaval í landgræðslu og skógrækt er unnið á vegum Lands og skógar. Meginmarkmiðið er að leggja fram leiðir og aðgerðir varðandi tegundaval og tegundanotkun í skógrækt og landgræðslu til framtíðar, með áherslu á líffræðilega fjölbreytni í samræmi við stefnuna Land og líf og aðgerðaáætlun stjórnvalda. Þessu markmiði verði náð með því að:

• Draga saman stöðu þekkingar.

• Greina tegundanotkun í landgræðslu og skógrækt frá árinu 2000.

• Leggja grunn að áhættumati fyrir valdar tegundir.

• Setja fram fyrstu leiðbeiningar.

• Gefa út skýrslu og kynna.

Stuðst er við aðferðafræði vistkerfisnálgunar og vinnan er byggð á nánu samráði við hagaðila.

Skúli Skúlason, Bjarni Diðrik Sigurðsson, Hrefna Jóhannesdóttir, Jónína S. Þorláksdóttir, Sæunn J. Sigurjónsdóttir og Hafdís Hanna Ægisdóttir

Áhrif breyttrar landnotkunar á líffræðilega fjölbreytni er eitt af stóru umhverfismálunum í dag. Í aðgerðaráætlun stjórnvalda í landgræðslu og skógrækt fyrir árin 2022-2026, Landi og lífi, er meðal annars lögð áhersla á að rannsaka hver þessi áhrif eru.

Á Íslandi hafa ekki verið unnin mörg rannsóknarverkefni þar sem lögð er sérstök áhersla á áhrif skógræktar á líffræðilega fjölbreytni, en eitt stærsta verkefnið að þeirri gerð er SKÓGVIST (ICEWOODS), sem stóð yfir frá 2002 til 2005. Verkefnið fór fram í skógum á Austurlandi (Fljótsdalshéraði) og Vesturlandi (Skorradal) þar sem skógar höfðu verið ræktaðir á skóglausu mólendi.

Til þess að uppfylla stefnu stjórnvalda var ákveðið að ráðast í rannsóknarverkefnið SKÓGVIST II, þar sem sömu mælireitir í Skorradal og notaðir voru í verkefninu SKÓGVIST voru endurmældir, 20 árum eftir fyrstu mælingar. Reitirnir eru níu talsins og samanstanda af misgömlum furu-, greni- og birkiskógum, auk mólendis til viðmiðunar. Verkefnið hófst árið 2023 og fóru mælingar fram 2024. Í verkefninu er tegundasamsetning fugla, fléttna, háplantna, skordýra, ánamaðka og trjáa í mismunandi skógarreitum og sambærilegu mólendi rannsökuð. Einnig voru tekin jarðvegssýni til að skoða nánar ýmsa jarðvegsþætti. Einnig vorulífverur í jarðvegi greindar með nýjustu tækni í lífvísindum (raðgreining DNA).

Land og skógur fer fyrir verkefninu í samvinnu við Náttúrufræðistofnun, Landbúnaðarháskóla Íslands, Háskólann á Akureyri, Náttúrustofu Norðurlands vestra og Háskóla Íslands.

Þessi rannsókn mun auka þekkingu á lífríki Íslands með því að skoða hvernig líffræðileg fjölbreytni og kolefnisforði breytist þegar skógur vex á áður skóglausu mólendi, auk þess að kanna lykil-lífveruhópa í mismunandi tegundum skóga og hvernig þessi hópar breytast með aldri skóga. Rannsóknin stuðlar að dýpri skilningi á lífríki íslenskra skóga, sem mun auðvelda upplýsta ákvörðunartöku varðandi breytingar á landnýtingu fyrir skógrækt og skipulagsmál í framtíðinni.

Brynja Hrafnkelsdóttir - Landi og skógi

Kristín Sveiney Baldursdóttir og Helena Marta Stefánsdóttir

Skógar hafa veruleg áhrif á eiginleika jarðvegs og þróun hans með tímanum, meðal annars með uppsöfnun lífræns efnis og breytingum á efna- og eðliseiginleikum jarðvegs. Jarðvegur gegnir lykilhlutverki í skógarvistkerfum og er jafnframt stærsta geymsla kolefnis á jörðinni. Því er mikilvægt að skilja hvernig skógrækt og þróun skóga hefur áhrif á jarðveg og kolefnisforða hans.

Skógvist II er rannsóknarverkefni sem felur í sér endurmælingar á ýmsum þáttum skógarvistkerfa sem rannsakaðir voru í sambærilegri rannsókn fyrir um 20 árum. Eitt af viðfangsefnum verkefnisins er að meta magn kolefnis í jarðvegi í skógum sem hafa vaxið upp á áður skóglausu mólendi.

Í rannsókninni var gerður samanburður á mólendi og misgömlum birki-, greni- og furuskógum í Skorradal á Vesturlandi. Fyrstu niðurstöður úr greiningu jarðvegssýnanna sýna augljósa uppsöfnun kolefnis í jarðvegi með aldri skóganna. Niðurstöðurnar sýna einnig að sýrustig jarðvegs er lægra í yfirborðslögum en í dýpri jarðvegslögum. Rúmþyngd jarðvegs er hæst í mólendi en lægst í greniskógum, sem bendir til breytinga í uppbyggingu jarðvegs og uppsöfnunar lífræns efnis með þróun skógarvistkerfa. Niðurstöðurnar varpa ljósi á mikilvægt hlutverk skóga í þróun jarðvegs og langtímabindingu kolefnis í jarðvegi.

Lífríki skógarjarðvegs er meðal flóknustu örverusamfélaga á jörðinni og því tilheyra þúsundir tegunda. En vegna þess hve erfitt er að greina flestar jarðvegsörverur beint hafa þær gjarnan orðið út undan í úttektum á líffræðilegri fjölbreytni. Nýlegar rannsóknir benda til þess að skógargerð hafi veruleg áhrif á samsetningu örverusamfélaga í jarðvegi, sem og breytileika þeirra bæði innan og milli skógarvistkerfa. Einnig hefur komið fram að örverusamfélög bregðast við raski og aðgerðum í skógrækt, skógarumhirðu og skógarnytjum. Jafnvel þótt jarðvegsörverur gegni mikilvægu hlutverki í starfsemi og heilbrigði skógarvistkerfa og tengi saman ferla hjá plöntum og vistkerfunum sjálfum er þekking á því hvernig breytingar í samsetningu skóga hafa áhrif á þessi örverusamfélög enn af skornum skammti.

Safwan Daud, Snæbjörn Pálsson, Helena Stefánsdóttir og Brynja Hrafnkelsdóttir

Gróðurfar var rannsakað í átta skógarteigum auk mólendis í Skorradal árið 2024 en sams konar mælingar höfðu verið gerðar 2004. Skógarteigarnir voru tveir gamlir sjálfsánir birkiskógar, þrír stafafuruskógar, þrír sitkagreniskógar og beitt mólendi til samanburðar. Gróðurmælingar voru gerðar í tíu smáreitum í fimm mælireitum á hverjum mæliteig.

Niðurstöður sýna mikinn mun á þekju æðplantna og mosa í mismunandi skógarteigum og mólendi. Þær sýna einnig breytingar á sömu þáttum frá árinu 2004 til 2024. Gróðursamsetning á svæðunum hefur breyst á tímabilinu. Fjöldi plöntutegunda var mjög misjafn í mælireitum og hefur breyst frá úttektinni 2004; flestar tegundir fundust í mólendi og fæstar í greniskógi.

Í erindinu verður fjallað um pólitík skógræktar út frá reynslu höfundar sem framkvæmdarstjóra Skógræktarfélags Reykjavíkur. Þrátt fyrir vaxandi viðurkenningu á mikilvægi trjáa og skóga fyrir loftslag, lýðheilsu, vatnsvernd og líffræðilega fjölbreytni eru þau oft veikur þáttur í skipulagi og ákvarðanatöku um landnotkun. Erindið er ekki yfirlit yfir lagaramma skógræktar heldur byggist það á dæmum úr lífi og starfi höfundar.

Fundarstjóri: Ragnhildur Freysteinsdóttir

9.15 Markaðsaðstæður og fjármögnun náttúrutengdra verkefna – Gunnlaugur Guðjónsson
9.30 Þverá málsókn - hvað getum við lært af henni? – Hilmar Gunnlaugsson og Valdimar Reynisson
9.45 Uppland Garðabæjar - Greining á hættusvæðum í gróðureldum – Ásdís Björk Friðgeirsdóttir
10.00 Viðarmiðlun - íslenskur burðarviður – Eiríkur Þorsteinsson

10.15-10.45 Kaffi

10.45 Úttekt á landnámi trjágróðurs í jaðri ræktaðra skóga á Íslandi – Arnór Snorrason og Björn Traustason
11.00 Aflvaki í þjóðfélaginu - Mannlíf og gróður – Kristinn H. Þorsteinsson
11.15 Veggspjaldakynning undir stjórn Bryndísar Marteinsdóttur

12.00-13.00 Hádegisverður

Fundarstjóri: Björn B. Jónsson

13.00 Can't see the Forest for the Boundary: Peri-Urban Woodland Resource of Icelandic Towns – Aaron Shearer
13.15 Rafmögnuð endurheimt – Ásrún Elmarsdóttir og Edda S. Oddsdóttir
13.30 Áburðaráhrif belgjurta í skógrækt – Jón Guðmundsson
13.45 Hvítsmári sem fóstra fyrir nýgróðursettar trjáplöntur – Eiður Eyþórsson

14.00 Samantekt og ráðstefnulok

Skýrslan Markaðsaðstæður og fjármögnun náttúrutengdra verkefna fjallar um stöðu og þróun kolefnismarkaða og fjármögnunar náttúrutengdra loftslagslausna á Íslandi. Niðurstöður sýna að skógrækt og önnur landtengd verkefni geta gegnt lykilhlutverki í kolefnisbindingu og náð fram verulegum loftslagsávinningi á hagkvæman hátt. Þrátt fyrir vaxandi áhuga á kolefniseiningum er innlendur markaður enn í mótun og eftirspurn frá stærstu losendum takmörkuð. Þetta skapar óvissu um fjármögnun og uppbyggingu verkefna á landi. Í skýrslunni er bent á að skýrt regluverk, traust vottunarkerfi og aukin aðkoma ríkisins séu lykilforsendur þess að virkja megi fjárfestingu í skógrækt og gera skógarbændur að virkum þátttakendum í loftslagsaðgerðum Íslands.

Skýrslan og nánari upplýsingar um hana

Farið er yfir tildrög og málarekstur vegna úrskurðar Skipulagsstofnunar um að verkefni Yggdrasils Carbon á Þverá í Reykjahverfi þyrfti að fara í mat á umhverfisáhrifum, þrátt fyrir að verkefninu væri nánast lokið, það undir stærðarmörkum fyrir mat á umhverfisáhrifum og öll leyfi til staðar. Verkefnið er innan vatnasvæðis Mývatns og Laxár en reynt var af hálfu Skipulagsstofnunar að túlka vatnasvæðið sem verndarsvæði. Yggdrasill Carbon kærði úrskurðinn til Úrskurðarnefndar umhverfis og auðlindamála sem felldi úrskurð Skipulagsstofnunar úr gildi.

Verkefnið sem hér er fjallað um var unnið vorið 2024 í námskeiðinu landslagsgreiningu IV í skógfræði við Landbúnaðarháskóla Íslands. Það var unnið í samstarfi við sveitarfélagið Garðabæ.

Landslagsgreiningu var beitt til að skilgreina hættumat vegna gróðurelda á grónu landi í upplandi Garðabæjar. Ákveðin þemu voru skoðuð út frá hættu sem stafað gæti af bruna í skóg- og gróðurlendi. Meðal annars voru flóttaleiðir skoðaðar, aðgengi að vatni og aðgengi fyrir viðbragðsaðila með tilliti til ástands og burðarþols vega, þéttleika gróðurs og vatnsverndar. Markmiðið var að leggja fram tillögu að flokkun og greiningu í hááhættusvæði og hættusvæði með tilliti til gróðurelda.

Verkefnið var kynnt í ráðhúsi Garðabæjar í október 2024 og á málþingi um gróðurelda á höfuðborgarsvæðinu á vegum Almannavarnanefndar höfuðborgarsvæðisins í júní 2025.

Íslenskt timbur er frambærilegt gæðatimbur. Nú má lyfta hamri og negla saman hús úr íslenskum efniviði.

Inngangur

Árið 2022 var landsáætlun stjórnvalda í skógrækt og landgræðslu kynnt undir nafninu Land og líf. Í Landi og lífi var sérstaklega fjallað um áhrif skógræktar og landgræðslu á líffræðilega fjölbreytni og m.a. nefnt:

Í samræmi við aðgerðaráætlun Lands og lífs settu Skógræktin og Landgræðslan af stað rannsóknaverkefni til að svara þessum spurningum og fleiri tengdum. Þess ber að geta að þessi þáttur aðgerðarinnar var fjármagnaður sérstaklega með 50 milljóna króna framlagi og skyldi fara fram á árunum 2022-2026.

Eitt af þessum verkefnum er það sem hér er kynnt. Ákveðið var í þessu verkefni að fara í altæka úttekt á landnámi trjágróðurs út frá ræktuðum skógum á Íslandi.

Markmið úttektar

Markmið úttektarinnar voru eftirfarandi:

• Meta flatarmál landnáms trjágróðurs út frá ræktuðum skógum og greina eftir trjátegundum og aldri landnáms.

• Meta á hvernig landi landnám trjágróðurs á sér stað, m.a. hvort landnámið sé innan eða utan skógræktarsvæðis þar sem verið er að rækta skóg.

• Skoða þætti sem gætu verið áhrifavaldar í landnámi trjágróðurs.

Efni og aðferðir

Ákveðið var að nota úrtakskerfi landsskógaúttektar Íslenskrar skógarúttektar (ÍSÚ) á ræktuðum skógum. Hún hefur farið fram frá árinu 2005 og er 1/5 hluti mælinganna mældur á hverju ári. Klárast því mælingarnar á fimm árum. Úrtakið er kerfislægt og er lagt út með 0,5 x 1,0 km fjarlægð á milli mæliflata.

Í úttektinni voru skoðaðir sérstaklega mælifletir sem lagðir voru út í jaðarsvæði ræktuðu skóganna. Jaðarinn myndar 24 m breitt belti með fram öllum ræktuðum skógum á Íslandi. Jaðarfletirnir eru lagðir út í sama kerfi og mælifletir innan ræktaða skóglendisins. Jaðarfletirnir voru heimsóttir og þar metnar ýmsar umhverfisbreytur s.s. vistgerðir, gróðurþekja, jarðvegsgerð og -þykkt, fjarlægð frá skógarkanti og landnotkun. Einnig var skráð hvort á mælifletinum væri landnám trjáplantna og hve margar plöntur af hverri tegund væri að finna á 100 m² hringfleti.

Úrtaksvæðið (úrtaksþýðið) sem um ræðir er því allt kortlagt ræktað skóglendi, auk 24 m jaðars þess. Á árunum 2017-2022 var unnið að endurkortlagningu alls ræktaðs skóglendis á Íslandi og var niðurstaðan úr því mati notuð sem úrtakssvæði fyrir skóglendið, alls 58.782 ha. Jaðarsvæði var 25.518 ha. Samtals var úrtakssvæðið því 84.300 ha.

Úttekt á jaðarsvæðum hófst sumarið 2022 en þá voru mælifletir úrtaksins fyrir árið 2022 metnir. Árið 2023 var ákveðið að hraða vettvangsvinnunni þannig að auk jaðarúrtaksins fyrir 2023 voru einnig skoðaðir og metnir mælifletir í jaðarúrtaki ársins 2020. Það sama var upp á teningnum árið 2024, þar sem auk jaðarflata þess árs voru metnir fletir ársins 2021. Í lok árs 2024 var því búið að meta alla jaðarmælifleti fjórðu landskógarúttektarinnar (2020-2024).

Mælingar og mat á mæliflötum innan skóglendis fóru fram með hefðbundnum hætti á úttektarárum fjórðu landsskógaúttektarinnar á ræktuðum skógum, árunum 2020 til 2024.

Helstu niðurstöður

Í jaðarúttektinni voru heimsóttir alls 477 fletir. Nokkrir voru ekki metnir m.a. vegna þess að þar var búið að gróðursetja og mælifletir því hluti af hefðbundinni skógarúttekt. Af þeim sem voru metnir (459 fletir) voru 15% með landnámi trjáplantna.

Tafla 1: Jaðarmælifletir, fjöldi og ártal úttekta:

Ilmbjörk var algengasta ríkjandi trjátegundin í landnámi á mæliflötunum (67%) og að viðbættum öðrum innlendum tegundum (gulvíði, loðvíði og reyniviði) voru innlendar tegundir ríkjandi á 77% mæliflatanna. Erlendar tegundir voru ríkjandi á 19% mæliflatanna og þar var stafafura algengust með 6% þekju. Aðrar erlendar tegundir sem fyrirfundust voru viðja, alaskavíðir, alaskaösp, sitkaölur, sitkagreni og rússalerki með á bilinu 2%-4% þekju hver.

Í hefðbundnu landsskógarúttektinni er skráð hvernig trjágróður á hverjum mælifleti skiptist milli fjögurra flokka; a) gróðursettar innlendar trjátegundir, b) gróðursettar erlendar trjátegundir, c) sjálfgræðsla innlendar trjátegundir og d) sjálfgræðsla erlendar trjátegundir. Við skoðuðum mælifleti úr landskógarúttektinni sem höfðu helming eða meira af krónuþekju af náttúrulegri endurnýjun, þ.e.a.s. flokkar c) og d). Tafla 2 sýnir fjölda slíkra mæliflata á hverju úttektarári.

Tafla 2: Fjöldi mældra mæliflata innan skóglendis á hverju úttektarári fjórðu landsúttektar ásamt mæliflötum með krónuþekju náttúrlegrar endurnýjunar eða landnáms 50% eða meira.

Síðan var skoðað nánar hver trjátegundaskiptingin hafði verið fyrir þá hluta mæliflatar sem voru skilgreindir sem náttúruleg endurnýjun.

Af 1.087 mæliflötum voru 47 fletir (4%) með krónuþekju sjálfgræðslu/landnáms 50% eða meira.

Ilmbjörk var algengasta ríkjandi trjátegundin á sjálfgræðsluflötunum (80%). Aðrar innlendar tegundir voru ekki ríkjandi en bæði gulvíðir og reyniviður fyrirfundust. Erlendar tegundir voru ríkjandi á 20% mæliflatanna og þar af var stafafura algengust með 16% þekju. Aðrar erlendar tegundir sem fyrirfundust voru viðja, kjarrölur, þingvíðir, sitkagreni og rússalerki.

Úrtakshönnunin sem notuð er býður upp á möguleika á að áætla flatarmál mismunandi flokka og vikmörk þeirra. Flatarmál ræktaðs skóglendis er einnig metið á þennan hátt. Hver óskertur mæliflötur stendur fyrir 50 ha. Í þessu mati er slegið saman mæliflötum úr jaðarúttektinni og úr sjálfgræðslu-hluta landsskógaúttektarinnar. Alls eru 118 mælifletir með í þessari úrvinnslu. Á mynd 1 er sýnt flatarmál sex mikilvægra flokka.

Mynd 1: Flatarmál sex flokka og vikmörk þeirra.

Á mynd 1 er fyrst sýnt heildarflatarmál landnámssvæðisins og síðan landnám með einungis innlendum trjátegundum sem er 69% af heildarlandnámi. Erlendar trjátegundir eru til staðar í 26% landnámsins en sá hluti sem liggur utan skógræktarsvæðis er einungis 7% af heildarlandnámi trjágróðurs.

Þess ber að geta að aldur sjálfgræðslunnar var skráður allt frá 1950 (72 ára miðað við 2022) þó að flestar sjálfgræðslurnar hafi verið frá 1993 til 2017 og veginn meðalaldur hafi verið árið 2000 (22 ára). Hægt er að segja að þessi úttekt spanni því a.m.k. um aldarfjórðung. Árlegt landnám trjágróðurs er því um 218 ha; þar af er landnám innlendra trjátegunda um 152 ha og landnám þar sem erlendar trjátegundir koma fyrir er um 57 ha, þar af 14 ha utan skógræktarsvæða. Samsvarandi landnám náttúrlegs birkilendis var metið 359 ha á ári á tímabilinu 1989 til 2012 (Arnór Snorrason o.fl. 2016). Því má áætla að nú um stundir sé árlegt náttúrlegt landnám innlendra trjátegunda um 511 ha og heildarlandnám trjágróðurs 577 ha á ári.

Heimildir

Arnór Snorrason, Björn Traustason, Bjarki Þór Kjartansson, Lárus Heiðarsson, Rúnar Ísleifsson og Ólafur Eggertsson 2016. Náttúrulegt birki á Íslandi – Ný úttekt á útbreiðslu þess og ástandi. Náttúrufræðingurinn 86 (3–4), bls. 97–111.

Höfundar:
Arnór Snorrason og Björn Traustason

Starfsemi Skógræktarfélags Íslands og aðildafélaga þess hefur verið fjölbreytt allt frá stofnun 1930. Skógræktarfélag Íslands og skógræktarmenn hafa ætíð vitað og haft í hávegum að „menningin vex í lundi nýrra skóga“. Í gegnum tíðina hafa áherslur í skógrækt tekið breytingum. Í erindinu verður hugað að mannlífi og fjölbreyttum gróðri í skjóli skóga.

Þéttbýlissvæði á Íslandi hýsa 94% þjóðarinnar, en umfang skógarauðlinda sem eru aðgengilegar þessum samfélögum hefur ekki áður verið magnbundið. Í þessari rannsókn er samþætt landsvísu grunnkortlagning trjáþekju í þéttbýli (Urban Tree Canopy; UTC) fyrir öll 99 þéttbýlissvæði landsins, mat á aðgengi að skóglendi í nágrenni þéttbýlis (peri-urban woodland; PUW) og tímabundin greining á breytingum í landþekju á höfuðborgarsvæðinu í Reykjavík.

Trjáþekja í þéttbýli var metin með i-Tree Canopy (v7.1) samkvæmt aðferð Doick o.fl. (2017). Metið var skóglendi á eins kílómetra svæði umhverfis þéttbýlisstaði með gögnum úr Íslenskri skógarúttekt og aðlögun á ramma Woodland In and Around Towns (Ward Thompson o.fl., 2007). Þróun skógarþekju frá ári til árs var metin með samanburði á 1.000 punktum á gervihnattamyndum frá árunum 2004 og 2023 samkvæmt aðferð Malkoç (2024).

Meðalþekja trjágróðurs í þéttbýli á landsvísu var 9%, sem er töluvert undir meðaltali Evrópulanda. Aftur á móti reyndist heildarflatarmál aðgengilegs skóglendis í nágrenni þéttbýlis vera 13.100 hektarar. Þar af voru 45% náttúrulegir birkiskógar (5.900 ha) og 55% ræktaðir skógar (7.200 ha). Þetta samsvarar 6,2% af heildarskógarþekju landsins og 15% allra ræktaðra skóga á Íslandi. Marktæk jákvæð fylgni fannst milli trjáþekju í þéttbýli og aðgengis að skóglendi í nágrenni þess; þéttbýlissvæði með gott aðgengi að slíku skóglendi höfðu að meðaltali 15,4% trjáþekju en aðeins 4,2% þar sem ekkert aðgengilegt skóglendi var til staðar.

Verulegur hluti skóglendis umhverfis þéttbýlisstaði liggur fast að þéttbýlismörkum eða skarast við þau. Þegar skilgreind áhrifasvæði eru víkkuð út fyrir mörk þéttbýlisins fara sumir þéttbýlisstaðir fljótt að nálgast eða fara yfir það 30% trjáþekjumarkmið sem Konijnendijk (2023) mælir með. Þetta undirstrikar hagnýtt gildi þessara skóga fyrir íbúa þéttbýlis.

Greining á þróuninni á höfuðborgarsvæðinu leiddi í ljós að trjáþekja jókst úr 11,7% í 18,3% á tímabilinu 2004–2023. Það jafngildir 56 prósenta aukningu. Aukningin varð einkum fyrir tilstilli skógræktarstarfs á rofsvæðum (43% aukning) og graslendi (41% aukning) við útjaðar byggðarinnar. Heildarniðurstöður sýndu nettóaukningu þar sem hlutfallið var 3,4:1 milli aukningar og taps.

Greiningin sýndi aftur á móti að þar sem trjágróður hafði horfið hafði oftast komið gras í staðinn og náði slík breyting yfir 48,1% alls tapaðs trjágróðurs. Breyting yfir í ógegndræpt yfirborð (svo sem byggingar eða malbik) nam samtals 44,4%.

Þessi niðurstaða bendir til þess að tap á trjáþekju í Reykjavík megi að verulegu leyti rekja til ákvarðana sem teknar eru í stjórnsýslunni fremur en þær verði beinlínis vegna þróunar byggðar og uppbyggingar. Því sé nærtækt að taka á þessu við stefnumótun. Niðurstöðurnar sýna að á Íslandi er verulegar skógarauðlindir að finna í kringum þéttbýlissvæði sem þó hafi aðeins að litlu leyti verið settar inn á skipulag sem hluti af grænum svæðum. Með því að innlima slíkt skóglendi formlega í skipulagið, setja markmið um trjáþekju í þéttbýlinu og gera kröfur um að tré skuli gróðursett í stað þeirra sem felld eru hafa íslensk sveitarfélög tækifæri til að byggja upp sambærilega græna innviði og njóta sambærilegrar vistkerfisþjónustu og gengur og gerist annars staðar á Norðurlöndunum. Með því að flétta saman landsskógarúttekt og mat á þróun þéttbýlisskóga á Íslandi frá ári til árs fást endurtekin gögn sem nýtast til að vakta þessi verðmæti framvegis.

Landsvirkjun hefur lengi tekið þátt í samstarfi um skógrækt og landgræðslu með það að markmiði að endurheimta gróður sem hefur raskast, styrkja búsvæði og sporna gegn jarðvegseyðingu.

Verkefnin tengjast meðal annars mótvægisaðgerðum og loftslagsaðgerðum fyrirtækisins. Áherslur hafa þróast í átt að markvissri endurheimt vistkerfa þar sem horft er til samspils jarðvegs, gróðurs og líffræðilegrar fjölbreytni. Sérstök áhersla er lögð á notkun innlendra trjátegunda.

Jafnframt hefur verklag og skráning verið styrkt með áherslu á gagnsæi, samræmd vinnubrögð og árangursmat. Verkefnin eru unnin í samstarfi við landeigendur, nærsamfélög, félagasamtök og fagstofnanir.

Í erindinu verður fjallað um framkvæmd verkefnanna, árangur og mikilvægi samstarfs.

Fjallað verður um nokkrar belgjurtategundir og mæld áhrif þeirra á plöntunæringarefni í jarðvegi.

Í nýskógrækt á Íslandi er nýgróðursettum plöntum yfirleitt gefinn áburður til að tryggja hraðan upphafsvöxt og draga úr hættu á frostlyftingu, sem er algengt vandamál í íslenskum jarðvegi. Skógræktarsvæði eru oft næringarsnauð, þar sem bæði nitur og fosfór vantar í jarðveginn. Þetta á sérstaklega við þegar birkiskógrækt er stunduð á illa förnu landi þar sem jarðvegur hefur að stórum hluta tapast vegna jarðvegsrofs. Reynslan sýnir að einföld áburðargjöf við gróðursetningu dugar ekki til við slíkar aðstæður; plönturnar þurfa endurtekna áburðargjöf í nokkur ár til að tryggja vöxt og lifun. Þessi aðferð er kostnaðarsöm og skilur eftir sig kolefnisspor vegna framleiðslu og dreifingar áburðarins.

Í þessari rannsókn var kannað hvort hvítsmári (Trifolium repens) geti stuðlað að bættri lifun og vexti birkis (Betula pubescens Ehrh.) við gróðursetningu á næringarsnauðum svæðum í nýskógrækt og landgræðslu. Sérstök áhersla var lögð á tvær sáningaraðferðir, sáningu hvítsmára í fjölpottabakka með birki og sáningu í kringum plöntuna við gróðursetningu. Tilraunin fór fram á fjórum stöðum á Íslandi með mismunandi gróður- og jarðvegsaðstæður, þar sem bornar voru saman mismunandi áburðarmeðferðir (lífrænar, ólífrænar og viðmið án áburðar).

Niðurstöðurnar sýndu marktæk áhrif, bæði með tilliti til áburðar og staðsetningar á hæð og lifun birkiplanta. Lifun hvítsmárans var hins vegar almennt lág og virtist fremur ráðast af staðbundnum aðstæðum en áburðargerð. Veðurfarslegar áskoranir sumarið 2023 og hugsanleg áhrif kuldatíðar og snjóleysis veturinn 2023–2024 kunna að hafa haft neikvæð áhrif á spírun og lifun smárans. Þótt sáning hvítsmára með nýgróðursettum trjám hafi gefið takmarkaðan árangur í þessari tilraun og afföll hafi víða verið mikil, eru niðurstöðurnar ekki nægjanlegar til að útiloka möguleika hans alfarið. Frekari rannsóknir eru nauðsynlegar til að skýra hvort, og við hvaða skilyrði, slík nálgun geti skilað árangri í nýskógrækt á næringarsnauðum svæðum.

https://skemman.is/handle/1946/51499