Geðrækt

Hvað er geðrækt?

Geðrækt felst í öllu því sem við gerum til að efla geðheilsu og vellíðan, hvort sem það er eitthvað sem við gerum sjálf eða aðgerðir opinberra aðila, atvinnulífsins, félagasamtaka eða annarra aðila.

Geðrækt getur því meðal annars falist í því að skapa og byggja upp:

aðstæður sem styðja við andlegt jafnvægi og vellíðan í daglegu lífi
lífsvenjur sem hafa jákvæð áhrif á geðheilsu og vellíðan
þekkingu og færni í því að hlúa að eigin geðheilsu og annarra

Góð geðheilsa felst meðal annars í því að:

Líða almennt vel og geta notið lífsins, þótt eðlilegt sé að eiga stundum erfiða daga.
Ráða við daglegar athafnir og áskoranir, aðlagast breytingum og sýna þrautseigju þegar á reynir.
Þekkja og viðurkenna eigin tilfinningar, styrkleika og veikleika – og nýta þá innsýn til að vaxa og þroskast.
Mynda og viðhalda góðum tengslum við aðra og sýna samkennd og skilning.
Vera sátt við okkur sjálf, upplifa öryggi, jafnvægi og tilgang.
Geta róað líkama og taugakerfi þegar álag eykst og fundið aftur jafnvægi og ró.

Að vera við góða geðheilsu þýðir ekki að líða aldrei illa. Það er hluti af því að vera manneskja að finna stundum fyrir vanlíðan. En þegar geðheilsan er góð eigum við fleiri góða daga en slæma, getum mætt áskorunum á uppbyggilegan hátt og höldum áfram að þroskast og dafna – þrátt fyrir að lífið sé ekki alltaf auðvelt.

Lifnaðarhættir – eins og svefn, hreyfing, næring og að forðast vímuefni.
Jafnvægi í taugakerfinu – hvernig líkaminn bregst við streitu og álagi hefur áhrif á líðan, svefn, einbeitingu og orkustig.
Félagsleg tengsl og samskipti – tengsl við vini, fjölskyldu, nágranna og samstarfsfólk skipta máli, en líka vingjarnleg samskipti við ókunnuga, t.d. í búð, strætó eða sundlaug.
Aðgangur að tækifærum – til náms, atvinnu, húsnæðis, þátttöku í tómstundum, íþróttum og félagslífi.
Fjárhagslegt öryggi og félagslegt réttlæti – að tilheyra, njóta virðingar og upplifa stöðugleika í efnahagslegum aðstæðum hefur áhrif á öryggis- og framtíðartilfinningu.
Aðstæður í nærumhverfi – öryggi, heilbrigðisþjónusta, skipulag, samgöngur og aðgengi að fallegu og hreinu umhverfi og náttúru.
Stefna og stuðningur samfélagsins – lög, reglur, stefna og aðgerðir stjórnvalda, sveitarfélaga, vinnustaða og skóla skipta máli fyrir vellíðan fólks og hafa mikil áhrif á tækifæri fólks til að búa við góða geðheilsu.

Rétt eins og heilsan almennt mótast geðheilsan í daglegu lífi okkar – þar sem við dveljum, lærum, vinnum og leikum okkur. Það besta sem við getum gert fyrir geðheilsu okkar er að festa í sessi hegðun og venjur sem stuðla að alhliða heilbrigði og vellíðan.

Hvernig er svefnrútínan?
Hvernig nærum við okkur?
Hversu oft og mikið hreyfum við okkur og hittum fólkið sem okkur líður vel með?
Tökum við eftir því sem gengur vel í lífinu og því sem við getum verið þakklát fyrir?
Hvernig tökumst við á við streitu?
Nýtum við árangursríkar leiðir til að róa líkama og taugakerfi þegar álag eykst?

Allt þetta hefur áhrif á hvernig okkur líður dag frá degi.

Félagsleg sambönd, bæði gæði og magn félagstengsla, hafa áhrif á heilsu, líðan og jafnvel lífslíkur. Það skiptir miklu máli fyrir lífsgæði að tengjast öðrum og finnast við vera hluti af umhverfi okkar. Einmanaleiki er sú tilfinning sem við finnum fyrir þegar við upplifum skort á félagslegum tengslum. Mannfólkið er í eðli sínu félagsverur og flest höfum við ríka þörf fyrir að vera í samskiptum og félagsskap annarra. Það er því ekki bara sárt að vera einmana heldur vinnur það gegn góðri heilsu og lífsgæðum. Því er mikilvægt að efla tengsl milli fólks í samfélaginu, vinna gegn félagslegri einangrun og skapa aðstæður sem ýta undir samneyti milli íbúanna.

Þú getur gert lista yfir einstaklinga sem eru í þínu félagsneti og haft samband við einhvern þeirra í hverri viku og stungið upp á einhverju sem þið gætuð gert saman. Það má til dæmis bjóða heim í mat eða kaffi, fara í gönguferðir, sund eða bíó. Það skiptir litlu máli hvað þið gerið, málið er að verja tíma saman.

Frekari upplýsingar
Einmannaleiki og leiðir til að auka félagsleg samskipti.
Félagsleg einangrun: Hvað get ég gert? Myndband

Hreyfing er öflug leið til að hafa jákvæð áhrif á bæði andlega og líkamlega heilsu.

Rannsóknir hafa sýnt að hreyfing:

bætir andlega líðan
bætir svefn
eflir hugræna getu
eykur hreysti og styrk
jafnar blóðsykur
bætir beinheilsu
minnkar líkur á hjarta- og æðasjúkdómum
dregur úr líkum á mörgum tegundum krabbameina
minnkar líkur á ótímabærum dauða

Frekari upplýsingar
Ráðleggingar embættis landlæknis um hreyfingu fyrir mismunandi hópa

Góður svefn er nauðsynlegur til að geta tekist á við viðfangsefni dagsins og hefur jákvæð áhrif á andlega líðan, streitu, seiglu, ónæmiskerfi, einbeitingu og námsgetu og er nauðsynlegur fyrir vöxt og þroska barna.

Hægt er að styðja við góðan nætursvefn með daglegri útiveru þar sem við tökum inn dagsbirtuna, helst snemma á daginn, nýta dagsbirtulampa yfir dimmustu vetrarmánuðina, hreyfa sig reglulega, næra sig vel, draga úr streitu og álagi og koma sér upp slakandi kvöldrútínu, til dæmis minnka birtu innandyra þegar líða tekur að svefntíma, forðast skjá, lesa, gera handavinnu, fara í heitt bað eða sturtu og undirbúa líkamann þannig fyrir svefninn.

Frekari upplýsingar
Ráðleggingar embættis landlæknis um svefn og hvíld
Viltu bæta svefninn? Heilsuvera

Ástand taugakerfisins hefur mikil áhrif á líðan okkar. Líkaminn vinnur stöðugt með tvö kerfi: Drifkerfið sem virkjar okkur þegar við erum undir álagi og sefkerfið sem hjálpar okkur að róa okkur og ná okkur aftur.

Það er eðlilegt að sveiflast á milli álags og slökunar. Álag er ekki endilega slæmt svo lengi sem við fáum líka tíma til að hvíla okkur og jafna okkur. Vandi getur hins vegar skapast ef álagið er mikið og langvarandi og líkaminn fær ekki næga hvíld. Þá getur streita safnast upp og haft neikvæð áhrif á líðan og svefn.

Ein einföld og áhrifarík leið til að róa taugakerfið er að huga að önduninni. Hæg og róleg öndun þar sem útöndun varir lengur en innöndun virkjar sefkerfið um leið og stuðlar fljótt að meiri ró og jafnvægi. Aðferðir sem þessar geta hjálpað til við að draga úr streitu, bæta einbeitingu og styðja við andlega vellíðan.

Dæmi um einfaldar leiðir til að styðja við jafnvægi taugakerfisins

anda hægt og rólega í nokkrar mínútur
lengja útöndun örlítið meira en innöndun, til dæmis með því að telja upp að 4 við innöndun en 6 við útöndun
taka reglulega stuttar öndunaræfingar yfir daginn
nota slökun, núvitund eða stuttar hugleiðslur á hverjum degi

Skapað rými og tækifæri fyrir jákvæð félagsleg samskipti, bæði formleg og óformleg.
Stuðlað að reglulegri hreyfingu, til dæmis með aðgengi að útivist og líkamsræktar- eða samgöngustyrk.
Dregið úr óhóflegri streitu með raunhæfum væntingum, skýrleika og stuðningi.
Stuðlað að sjálfræði og viðeigandi áskorunum svo einstaklingar upplifi að þeir hafi áhrif og vaxi í hlutverki sínu.
Aðlagað starfsemi að þörfum einstaklinga með sveigjanleika og mannúð í fyrirrúmi.
Tekið þátt í samstarfi við embætti landlæknis á sviði Heilsueflandi skóla, vinnustaða eða samfélaga og fengið þannig leiðsögn og verkfæri til að hlúa að heilsu og líðan nemenda, starfsfólks, skjólstæðinga og samfélagsþegna.