Alþjóðleg vernd, réttur og ferill umsókna

Útlendingastofnun getur ákveðið að umsókn um alþjóðlega vernd verði afgreidd í forgangsmeðferð þegar:

• líkur eru á að umsókn verði samþykkt,

• sérstakar aðstæður umsækjanda kalla á hraðari meðferð, til dæmis ef um er að ræða fylgdarlaust barn eða einstakling sem þarf sérstaka vernd eða aðstoð,

• umsókn virðist bersýnilega ekki uppfylla skilyrði alþjóðlegrar verndar, til dæmis ef umsækjandi kemur frá ríki sem telst öruggt eða hægt er að senda viðkomandi til ríkis þar sem hann á ekki á hættu ofsóknir eða ómannúðlega meðferð,

• umsækjandi veitir misvísandi eða ófullnægjandi upplýsingar um aðstæður sínar,

• framkoma umsækjanda eða upplýsingar í gögnum benda til þess að hann geti verið sjálfum sér eða öðrum hættulegur,

• ný umsókn er lögð fram eftir að fyrri umsókn hefur verið hafnað eða dregin til baka,

• umsókn er lögð fram eftir að ákvörðun um brottvísun hefur verið tekin.

Hvað felst í forgangsmeðferð?

Þegar umsókn fær forgangsmeðferð er umsækjandi boðaður í viðtal þar sem hann segir frá aðstæðum sínum og ástæðum flótta. Ef viðtalið eða frekari rannsókn leiðir í ljós að vafi sé um hvort málið eigi heima í forgangsmeðferð, er það tekið til almennrar efnismeðferðar.

Ísland tekur þátt í AMMR samstarfinu ásamt aðildarríkjum Evrópusambandsins, Noregi, Sviss og Liechtenstein.

AMMR-reglugerðin (Asylum and Migration Management Regulation) tók gildi 12. júní 2026 og leysti Dyflinnarreglugerðina af hólmi. Reglugerðin kveður á um hvernig ákveðið er hvaða ríki ber ábyrgð á meðferð umsóknar um alþjóðlega vernd.

Markmið samstarfsins er að tryggja að umsókn um alþjóðlega vernd sé aðeins tekin til meðferðar í einu aðildarríki. Þannig er skýrt hvaða aðildarríki ber ábyrgð á meðferð umsóknarinnar.

Hvernig er ákveðið hvaða ríki ber ábyrgð?

Þegar einstaklingur sækir um alþjóðlega vernd á Íslandi metur Útlendingastofnun hvort Ísland eða annað aðildarríki beri ábyrgð á meðferð umsóknarinnar samkvæmt AMMR-reglugerðinni.

Við það mat er meðal annars litið til eftirfarandi atriða:

• hvort umsækjandi sé fylgdarlaust barn

• hvort náin fjölskyldutengsl leiði til þess að annað aðildarríki beri ábyrgð

• hvort umsækjandi hafi gilt dvalarleyfi eða vegabréfsáritun sem annað aðildarríki hefur gefið út

• hvort umsækjandi hafi prófskírteini eða staðfestingu á menntun og hæfi sem gefin hefur verið út af menntastofnun annars aðildarríkis

• hvort umsækjandi hafi komið ólöglega inn á yfirráðasvæði annars aðildarríkis

• hvort umsækjandi hafi áður sótt um alþjóðlega vernd í öðru aðildarríki

Ef niðurstaðan er sú að ekkert annað aðildarríki beri ábyrgð á umsókninni tekur Ísland hana til efnismeðferðar.

Hvernig fer matið fram?

Þegar einstaklingur sækir um alþjóðlega vernd eða er stöðvaður við ólögmæta för yfir landamæri eru lífkennaupplýsingar viðkomandi skráðar í evrópska gagnagrunninn Eurodac. Við meðferð umsóknarinnar er leitað í gagnagrunninum til að afla upplýsinga sem geta skipt máli við mat á því hvaða aðildarríki ber ábyrgð á umsókninni.

Ef upplýsingar í Eurodac benda til þess að annað aðildarríki geti borið ábyrgð á umsókninni er það kannað nánar samkvæmt reglum AMMR.

Hvað gerist ef annað aðildarríki ber ábyrgð?

Ef annað aðildarríki ber ábyrgð á umsókninni verður hún almennt ekki tekin til efnismeðferðar á Íslandi. Umsækjandinn verður þá fluttur til þess ríkis sem ber ábyrgð á meðferð umsóknarinnar.

Áður en ákvörðun er tekin fær umsækjandi tækifæri til að tjá sig um atriði sem geta haft áhrif á mat á því hvaða aðildarríki ber ábyrgð á umsókninni.

Ákvörðun Útlendingastofnunar um að flytja umsækjanda til annars aðildarríkis er kæranleg til kærunefndar útlendingamála samkvæmt lögum um útlendinga.

Hvað gerist ef Ísland ber ábyrgð?

Ef Ísland ber ábyrgð á meðferð umsóknarinnar tekur Útlendingastofnun umsóknina til efnismeðferðar hér á landi. Þá er metið hvort umsækjandi uppfylli skilyrði til að fá alþjóðlega vernd á Íslandi.

Nánar má lesa um AMMR reglugerðina í upplýsingabæklingnum What you need to know about the Asylum and Migration Management Regulation.

Ef Ísland ber ábyrgð á umsókn um vernd samkvæmt AMMR-reglugerðinni tekur Útlendingastofnun umsóknina til efnismeðferðar. Þá er metið hvort umsækjandi uppfylli skilyrði fyrir alþjóðlegri vernd á Íslandi.

Matið byggir á frásögn umsækjanda, gögnum sem hann leggur fram og upplýsingum um aðstæður í heimalandi hans. Í sumum tilvikum getur verið þörf á frekari upplýsingum, svo sem aldursgreiningu eða tungumála- og staðháttaprófi.

• Ef umsækjandi uppfyllir skilyrði fær hann alþjóðlega vernd eða viðbótarvernd og dvalarleyfi á Íslandi.

• Ef umsækjandi á ekki rétt á vernd metur Útlendingastofnun hvort hann geti fengið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða.

• Ef skilyrði fyrir vernd eða dvalarleyfi af mannúðarástæðum eru ekki uppfyllt er umsókninni synjað. Slíka ákvörðun má kæra til kærunefndar útlendingamála.