Sýnataka heima

Þú færð sýnatökusett sent í pósti og tekur sýni úr hægðum heima hjá þér. Prófið leitar að duldum blóðleifum.

Skil á sýni: Þú getur valið um tvær leiðir til að skila sýninu:

Ef þú vilt afþakka boð í skimanir eða ert óviss um þátttöku (til dæmis vegna fyrri aðgerða), skaltu hafa samband við Samhæfingarstöð krabbameinsskimana (SKS).

• Sími 513 6700 alla virka daga frá 8:30 til 12

• Tölvupóstur: krabbameinsskimun@heilsugaeslan.is

Ráðgjöf: Ef þú ert óviss hvort þú eigir að fara í skimun, getur þú rætt við þinn lækni eða hjúkrunarfræðing hjá SKS.

Bæklingur um Skimun vegna krabbameins í ristli og endaþarmi (pdf), á ensku (pdf), á pólsku (pdf).

Krabbamein í ristli og endaþarmi er þriðja algengasta krabbameinið sem greinist á Íslandi.

• Á hverju ári greinast um 190 einstaklingar með þessa tegund krabbameins og fær einn af hverjum 20 einstaklingum krabbameinið á lífsleiðinni.

• Flestir sem greinast eru 60 ára og eldri og meðalaldur við greiningu er 69 ára.

• Í dag greinast yfir 60 prósent Íslendinga þegar sjúkdómurinn hefur þegar breitt úr sér (í eitla eða önnur líffæri).

Rannsóknir hafa sýnt að reglubundin skimun lækkar dánartíðni af völdum sjúkdómsins. Skimunin forðar þannig 1 af hverjum 6 einstaklingum sem annars hefðu látist af völdum sjúkdómsins.

Með því að finna og fjarlægja sepa í tæka tíð má koma í veg fyrir að krabbamein myndist yfirhöfuð og bæta lífslíkur verulega.

Fólki á skimunaraldri er boðin þátttaka í skimun með hægðaprófi annað hvert ár.

Ef þú ert í meðferð eða eftirliti vegna sepa, krabbameins eða bólgusjúkdóms í ristli og endaþarmi ættir þú líklega ekki að taka þátt í skimuninni. Ef eitthvað af ofangreindu á við um þig hvetjum við þig til að ræða við þinn lækni eða hafa samband við Samhæfingarstöð krabbameinsskimana.

Niðurstöður úr skimun eru sendar til þín rafrænt á Heilsuveru innan fjögurra vikna.

• Ef ekkert blóð greinist í sýninu, verður þér sent boð um að taka aftur þátt í skimuninni eftir tvö ár.

• Ef blóð greinist í hægðasýninu verður þér boðin speglun á ristli og endaþarmi innan fjögurra vikna, sem getur greint hvort krabbamein, eða forstig krabbameins, sé til staðar.

Þrátt fyrir að niðurstaða rannsóknar á hægðaprófi sýni ekki blóð í hægðum er engu að síður mögulegt að krabbamein sé til staðar. Þátttaka í skimuninni veitir ekki tryggingu gegn því að fá sjúkdóminn síðar á ævinni og því er mikilvægt að leita til læknis, ef einkenni sem vekja grun um krabbamein eru til staðar

Krabbamein í ristli og endaþarmi er annað algengasta krabbameinið sem greint er hjá Íslendingum og önnur algengasta dánarorsök af völdum krabbameina.

Það greinast um 120 einstaklingar árlega með þetta krabbamein og um 50 Íslendingar deyja árlega af völdum þessa sjúkdóms.

Nýgengi (ný tilfelli sem greinast á ári) sjúkdómsins fer vaxandi samkvæmt nýlegri spá um nýgengi krabbameina á Norðurlöndum fram til ársins 2020 og vegna hækkandi aldurs er spáð verulegri fjölgun tilvika eða 46 prósent hjá körlum en 22,6 prósent hjá konum.

Hér á landi er spáð fjölgun greindra tilvika um 85 prósent hjá körlum en um 70 prósent hjá konum ef miðað er við meðaltal áranna 1993 til 97 til meðaltals áranna 2018 til ársins 2020.

Áhættuþættir þessa sjúkdóms eru vel þekktir en þeir vega ekki allir jafn þungt.

• Meira en 75 prósent þessara krabbameina greinast hjá fólki með meðaláhættu, þar sem hækkandi aldur skiptir mestu máli.

• Flest krabbameinanna greinast hjá einstaklingum sem eru komnir yfir fimmtugt.

• Á Íslandi greinast 67% fólks fyrir 75 ára aldur, 56 prósent fyrir 70 ára aldur og tæp 40 prósent fyrir 65 ára aldurinn.

• Árlega greinast um 50 einstaklingar með sjúkdóminn á aldrinum 45 til 65 ára.

Þar sem ekki öll krabbamein greinast með hægðasýni eða í ristilspeglun er mikilvægt að leita til læknis ef þú ert með einhver eftirfarandi einkenna:

• Blóð eða slím í hægðum

• Breyttar hægðavenjur í meira en fjórar vikur hjá einstaklingum eldri en 40 ára

• Blóð- eða járnskort

• Ristillinn tæmir sig ekki nógu vel

• Óútskýrða þreytu

• Kviðverki

• Óútskýrt þyngdartap

Blóð í hægðum getur gefið vísbendingu um forstig krabbameins eða krabbamein í ristli og endaþarmi.

Gera má ráð fyrir að blóð finnist í hægðum hjá tæplega 1 af hverjum 10 sem senda inn hægðasýni.

• Af þeim er tæplega helmingur með sepa eða forstig æxlis.

• Af þeim er um 1 af hverjum 20 með krabbamein í ristli eða endaþarmi.

Blóð í hægðum getur líka verið af allt öðrum og saklausari orsökum eins og til dæmis gyllinæð eða bólgum.

Skimun er ekki óyggjandi rannsókn og því er mikilvægt að leita til læknis ef þú færð einkenni, sem bent gætu til krabbameins óháð því hvenær þú fórst síðast í skimun

Ef blóð greinist í hægðasýninu verður þér boðin speglun á ristli og endaþarmi. Ristilspeglunin getur leitt í ljós hvort krabbamein, eða forstig sem geta þróast yfir í krabbamein, sé til staðar. Ef þú afþakkar ristilspeglunina verður þér aftur boðin þátttaka í skimun með hægðaprófi eftir 2 ár.

Niðurstaða ristilspeglunar

Ef forstig greinast (separ), má koma í veg fyrir að krabbamein myndist með því að fjarlægja þau.

Betri horfur og einfaldari meðferð

• Ef krabbamein uppgötvast snemma eru meiri líkur á því að hægt sé að meðhöndla meinið með einungis ristilspeglun eða skurðaðgerð og sleppa við krabbameinslyfjameðferð eða geislun.

• Með þátttöku í skimuninni getur þú minnkað líkur á því að deyja af völdum krabbameins í ristli og endaþarmi.

Hafa ber þó í huga að krabbamein sem greinist í skimun getur verið komið á það stig að flóknari meðferðar sé þörf.

Óþægindi

Sumum finnst erfið tilhugsun að taka sýni úr eigin hægðum. Flestum þykir ristilspeglun og ekki síst undirbúningurinn fyrir hana óþægilegur. Misjafnt er þó hve mikil óþægindi fólk upplifir og sumir upplifa lítil sem engin óþægindi.

Óþarfa áhyggjur

Þó niðurstaða rannsóknar á hægðaprófi sýni blóð í hægðum er ekki þar með sagt að um krabbamein, eða annan sjúkdóm í ristli og endaþarmi, sé að ræða. Bið eftir svari úr rannsókninni getur ýtt undir áhyggjur og kvíða.

Falskt öryggi

Þrátt fyrir að niðurstaða rannsóknar á hægðaprófi sýni ekki blóð í hægðum er engu að síður mögulegt að krabbamein sé til staðar. Þátttaka í skimuninni veitir ekki tryggingu gegn því að fá sjúkdóminn síðar á ævinni og því er mikilvægt að leita til læknis, ef einkenni sem vekja grun um krabbamein eru til staðar (sjá lista með einkennum síðar í bæklingnum).

Óþarfa meðhöndlun

Við rannsóknirnar getur krabbamein komið í ljós sem hefði jafnvel aldrei uppgötvast. Einnig gætu uppgötvast forstig sem hefðu þó aldrei þróast í krabbamein. Með því að taka þátt er möguleiki á því að þú fáir óþarfa meðhöndlun sem í undantekningartilfellum getur haft skaðleg áhrif.

Já. Flest krabbamein í ristli byrja sem góðkynja ristilsepar (kirtilæxli).

• Um 20 til 25 prósent fólks yfir fimmtíu ára og eldri er með sepa.

• Aðeins lítill hluti sepa eða 4 til 6 prósent, þróast yfir í krabbamein.

• Þar sem hvorki separ né byrjandi krabbamein valda endilega einkennum, er nauðsynlegt að skima einkennalaust fólk.