Reykholtsmáldagi er fyrir margra hluta sakir einstakur. Máldaginn er ritaður á skinn og er elsta skjal á íslensku sem varðveitt er í frumriti. Þá er hann jafnframt eitt elsta varðveitta skjal sem ritað er á norræna tungu. Máldaginn hefur verið varðveittur í Þjóðskjalasafni Íslands frá stofnun þess árið 1882. Efni máldagans hefur enn í dag þýðingu og var hann notaður í dómi Hæstaréttar árið 2021.

Minni heimsins er skrá sem hefur það að markmiði að varðveita og vekja athygli á mikilvægi skjala- og handritaarfs. Nú hefur Reykholtsmáldagi verið tekinn inn á landsskrána, sem má nálgast á https://unesco.is/landsskra-islands-um-minni-heimsins/

Um þetta má fræðast á UNESCO-deginum í Eddu, fimmtudaginn 7 maí 2026, kl. 13 en dagskráin er öllum opin. Sjá nánar hér: UNESCO dagurinn 2026 | Facebook

Nánar um Reykholtsmáldaga

Reykholtsmáldagi er skinnskjal og elsta skjal sem ritað er á íslensku sem varðveitt er í frumriti. Máldaginn er jafnframt eitt elsta skjal sem ritað er á norræna tungu. Þá er Reykholtsmáldagi elsta skjal sem varðveitt er í Þjóðskjalasafni Íslands og hefur verið varðveittur í safninu frá stofnun þess árið 1882.

Elsti hluti máldagans er ritaður á síðari hluta 12. aldar og má færa rök fyrir því að hann sé upphaflega ritaður nær miðri öldinni en aldamótunum 1200. Á máldaganum má greina sjö rithendur og í ríflega öld hefur upplýsingum um eignir Reykholtskirkju verið bætt við hann. Tiltölulega fá skjöl eru varðveitt í frumriti frá 12. öld og fyrri hluta 13. aldar á Íslandi. Stærstur hluti þeirra texta sem rekja má til tímabilsins eru aðeins varðveittir í yngri afskriftum. Sú staðreynd ein og sér gerir Reykholts­máldaga einstakan í sinni röð.

Reykholtsmáldagi er skrá yfir eignir, ítök og réttindi Reykholtskirkju í Borgarfirði. Hann varpar skýru ljósi á þróun staðarins í Reykholti og hvernig vegur hans jókst jafnt og þétt eftir því sem leið á Sturlungaöld. Samhliða er Reykholtsmáldagi einnig mikilvæg heimild um þróun skriftar og stafsetningar á ritunartíma sínum. Skjalið hefur enn lagalega og sögulega þýðingu en var notað sem réttarheimild í máli fyrir Hæstarétti árið 2021, í máli nr. 41/2020 þar sem deilt var um hvort landsvæði í Borgarfirði teldist vera þjóðlenda eða væri í einkaeigu.

Reykholtsmáldagi er líklega úr kálfskinni. Stærð þess er 29-30 cm að lengd og 21 cm að breidd. Skjalið er aðeins eitt blað, þéttskrifað öðru megin en nánast autt hinum megin. Upphaflega hefur blaðið verið hluti af stærra handriti, hugsanlega messusöngbók, hómilíubók eða grallara, og máldaginn færður á autt blað sem hefur verið fremst eða aftast í handritinu. Ekki er vitað um afdrif handritsins en ekki er ólíklegt að það hafi farið forgörðum í umróti siðaskiptanna um miðja 16. öld.

Varðveislusaga Reykholtsmáldaga er einstök. Skjalið hefur alltaf verið varðveitt á Íslandi, fyrir utan að hafa tvisvar verið lánað til Kaupmannahafnar. Það var ekki flutt úr landi eins og urðu örlög margra annarra skjala og handrita á 17., 18. og 19. öld. Líklega hefur skjalið verið varðveitt í Reykholtskirkju frá upphafi. Þess er fyrst getið árið 1562 í tylftardómi á Öxarárþingi þegar það var lagt fram í ágreiningsmáli milli umboðsmanna Reykholtskirkju og Kirkjubólskirkju í Langadal um eignarhald á tveimur jörðum á Ströndum. Reykholtsmáldagi barst svo Landsskjalasafni (Þjóðskjalasafni) við stofnun þess árið 1882 með öðrum skjölum Reykholtskirkju.

Í greinasafninu Heimild mánaðarins á vef Þjóðskjalasafns skrifar Benedikt Eyþórsson fagstjóri um Reykholtsmáldaga.

Í Þjóðskjalasafni Íslands eru varðveittir fleiri kjörgripir sem hafa hlotið viðurkenningu UNESCO með skráningu á heimsskrá eða landsskrá Íslands um Minni heimsins. Á vef safnsins má sjá upplýsingar um þessa gripi hér.