Land og skógur
Haukadalsskógur
Almennt um skóginn
Haukadalsskógur er einn stærsti þjóðskógur Suðurlands og sá sem mest hefur verið gróðursett í af þjóðskógum Íslands. Fjölmargar tilraunir í skógrækt hafa farið fram á svæðinu og gera enn, sem og skógvistarrannsóknir. Aðstaða til útivistar er góð. Meðal annars er sérhannaður stígur fyrir hjólastóla í skóginum sem unninn hefur verið í góðri samvinnu við Sjálfsbjörgu á Suðurlandi.
Staðsetning og aðgengi
Ekið er upp Biskupstungnabraut að Geysi, fram hjá hótelinu og beygt til vinstri upp með hverasvæðinu að austanverðu. Norður af bílastæði sem þar er liggur malarvegur að Haukadalsskógi og er leiðin inn að Haukadalskirkju rúmur kílómetri.
Hægt er að aka um hluta þessa ræktaða skógar sem teygir sig langleiðina upp á Haukadalsheiði, eitthvert víðáttumesta landgræðslusvæði landsins. Frá Haukadal liggur sæmilegur jeppavegur upp á Haukadalsheiði á Hlöðufellsveg F338 (fjallvegur). Þaðan skiptast leiðir, á hægri hönd að Kjalvegi en til vinstri á Skjaldbreiðarveg sunnan Langjökuls í átt að Kaldadalsvegi.
Aðstaða og afþreying
Góð aðstaða er til útiveru í fögru og skjólsælu umhverfi. Í Haukadal hafa verið lagðir merktir göngustígar fyrir fólk sem hefur áhuga á að kynnast skógi og skógarumhverfi. Við stígana eru fræðsluskilti með upplýsingum um skóga og náttúru í Haukadal. Í skóginum er meðal annars sérhannaður stígur fyrir hjólastóla. Auk merktra göngustíga er fjöldi stíga og brauta sem fólki er heimilt að ganga um. Brautirnar eru aðeins ætlaðar dráttarvélum og ekki færar fólksbílum. Því er fólk beðið um að reyna ekki að aka þær. Fallegar ár og lækir renna um skóginn og má nefna Beiná, Langamelsá og Almenningsá. Tungufljót markar austurmörk Haukadalsskógar.
Salernisaðstaða er í skóginum fyrir gesti hans.
Saga jarðarinnar
Höfuðbólið Haukadalur er í eigu Lands og skógar. Danskur maður, Kristian Kirk, gaf Skógrækt ríkisins jörðina árið 1940. Tveimur árum fyrr hafði hann keypt jörðina og hafist handa við að stöðva uppblástur og girða af. Jörðin er 1.600 ha að stærð og með henni fylgdu hlutar eyðibýlanna Bryggju og Tortu.
Á hólnum austan við kirkjuna stóð gamli Haukadalsbærinn. Hann er ekki lengur sjáanlegur en á gamla bæjarstæðinu stendur nú fánastöng.
Kirkja hefur staðið í Haukadal frá alda öðli. Hún stendur enn á upphaflegum grunni á vesturbakka Beinár. Elstu heimildir um kirkju eru frá árinu 1121. Kirkjan var bændakirkja til 1290 en líklegt er að þá hafi staðurinn verið lagður undir Skálholtsstól. Hélst sú skipan þar til í lok átjándu aldar að stólsjarðirnar voru seldar. Haukadalur var seldur á uppboði að Vatnsleysu 1. október 1794. Kirkjan hélst síðan í bændaeign til ársins 1940, að Skógræktin eignaðist hana. Kristian Kirk lét taka kirkjuna niður árið 1938 og endurreisa hana. Kirkjan er að stofni og útliti er frá 1842 og því með elstu timburkirkjum á landinu. Við endurreisnina var steyptur undir hana grunnur, kirkjuskipið lengt og gluggum fjölgað. Altaristaflan er eftir Ásmund Sveinsson og sýnir krossfestinguna. Skjöldur er á kirkjuhurðinni sem var upprunalega reiðaskjöldur. Reiðaskildir voru festir á reiðtygi til varna reiðmanni, til dæmis í bardaga til forna, en einnig sem skraut eða stöðutákn.
Haukadalur er sögufrægur staður. Þar námu land Þorbrandur Þorbjarnarson og Ásbrandur, sonur hans. Hallur Þórarinnson hinn mildi reisti bú í Haukadal árið 1025. Hjá honum ólst upp Ari fróði Þorgilsson og einnig ættfaðir Haukadalsættar, Teitur Ísleifsson. Skóli var í Haukadal á dögum Teits Ísleifssonar, fyrsti prestaskóli á Íslandi.
Hallur Teitsson varð prestur í Haukadal árið 1110 og tók við búi föður síns. Sonur Halls var Gizur, lögsögumaður í Skálholti. Ættin sat Haukadal í sex ættliði eða 174 ár, síðastur Ormur Klængsson d. 1284.
Trjárækt í skóginum
Í Haukadal hafa verið reyndar margar trjátegundir og enn fleiri kvæmi (staðbrigði) ýmissa trjátegunda, svo sem sitkagreni, stafafura og ösp frá Alaska, lerki frá Rússlandi, rauðgreni frá Noregi og blágreni úr háfjöllum Bandaríkjanna. Mest hefur verið plantað af þessum tegundum en einnig er í minni mæli notast við fjallaþin frá Bresku-Kólumbíu í Kanada, þöll frá Alaska, lindifuru frá Rússlandi og mýralerki frá Alaska, auk fleiri tegunda. Tilraunir hafa jafnframt verið gerðar með mismunandi aðferðir við skógrækt, svo sem gróðursetningu, jarðvinnslu og fleira, sem nýst hafa til þróunar og aukinnar þekkingar. Að sama gagni koma ýmsar aðrar skógræktartilraunir sem hafa verið gerðar í Haukadal, svo sem samanburðartilraunir með kvæmi, samanburðartilraunir og ræktun fjallaþins í jólatrjáaframleiðslu, frostlyftingartilraunir nýgróðursettra plantna, prófanir á grisjunarþéttleika skóga, könnun á nagi ranabjallna á rótum plantna, áburðartilraunir á nýgróðursettar plöntur og fleira.
Í skóginum er afar áhugavert trjásafn sem stofnað var til í minningu Gunnars Freysteinssonar skógfræðings sem lést í bílslysi 1998. Þar voru gróðursettar trjátegundir frá nokkrum heimsálfum og er svæðinu skipt upp samkvæmt því. Þar má finna sjaldgæfar tegundir eins og til dæmis eik og beyki.
Í Haukadal eru sitkagreni og alaskaösp þær trjátegundir sem vaxið hafa best. Meðalvöxtur í skóginum er svipaður og almennt er í skógum landsins eða rúmlega sex rúmmetrar á hektara á ári. Ljóst er að rakur og frjósamur jarðvegur Haukadals er kjörlendi fyrir sitkagreni. Mælst hefur viðarvöxtur í bestu sitkagrenireitum yfir tíu rúmmetrar á hektara á ári. Skógurinn er grisjaður og nytjaður í kurl, spæni og til smíða. Gildasti viðurinn sem fellur til við grisjun skóga hefur verið flettur og notaður í klæðningar og til að smíða bekki og borð. Þá eru risin hús á Íslandi með máttarviðum úr greni úr Haukadal. Dæmi um það er móttökuhús í Vallanesi á Héraði og eldaskálar og þjónustuhús Lands og skógar í Laugarvatnsskógi og Vaglaskógi. Límtré hefur líka verið framleitt úr íslensku sitkagreni og notað í brú yfir Þjórsá sunnan Búrfells.
Annað áhugavert í skóginum
Á fyrstu árum aldarinnar voru gerðir skógarstígar fyrir hreyfihamlaða í Haukadalsskógi. Verkefnið var samvinnuverkefni Sjálfsbjargar á Suðurlandi og Skógræktar ríkisins. Aðalbakhjarlinn var Pokasjóður verslunarinnar, en auk þess lögðu verkefninu lið Ferðamálaráð Íslands, Sjálfsbjörg á Suðurlandi, Landgræðslusjóður, Svæðisvinnumiðlun Suðurlands, Bændasamtök Íslands og sumarvinna Landsvirkjunar. Jafnframt unnu nemendur Menntaskólans að Laugarvatni og Fjölbrautaskóla Suðurlands á Selfossi við stíginn í sjálfboðavinnu. Leitast hefur verið eftir föngum við að viðhalda þessum stígum sem nýtast öllum gestum skógarins.
