Ákvörðun Hæstaréttar

1. Samkvæmt 4. mgr. 16. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla standa að ákvörðun þessari hæstaréttardómararnir Sigurður Tómas Magnússon, Karl Axelsson og Skúli Magnússon.

2. Með beiðni 12. maí 2026 leitar íslenska ríkið leyfis Hæstaréttar, á grundvelli 1. mgr. 175. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að áfrýja beint til Hæstaréttar dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 14. apríl sama ár í máli nr. E-590/2025: Dista ehf. gegn Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Gagnaðili lætur hjá líða að gera athugasemdir við beiðnina en tekur fram að í því felist ekki að tekið sé undir sjónarmið sem þar komi fram.

3. Málið lýtur að kröfu gagnaðila um viðurkenningu á skaðabótaábyrgð leyfisbeiðanda vegna tjóns sem gagnaðili telur sig hafa orðið fyrir vegna tveggja ákvarðana leyfisbeiðanda. Annars vegar ákvörðun sem tilkynnt var 15. janúar 2021 um að fella vörutegundina Faxe Witbier, 500 ml dós, úr vöruúrvali leyfisbeiðanda og hætta innkaupum hennar. Hins vegar ákvörðun sem tilkynnt var 6. maí 2021, um að fella vörutegundina Faxe IPA, 500 ml dós, úr vöruúrvali leyfisbeiðanda og hætta innkaupum hennar. Fyrir liggur að með dómi Hæstaréttar 4. desember 2024 í máli nr. 19/2024 voru fyrrgreindar ákvarðanir leyfisbeiðanda felldar úr gildi á þeim grundvelli að þær hefðu verið ólögmætar þar sem þær skorti lagastoð.

4. Aðila greinir einkum á um hvort saknæmt hafi verið að af hálfu leyfisbeiðanda að fella fyrrgreindar vörur úr vöruúrvali sínu og hætta innkaupum þeirra á grundvelli árangursviðmiðs um framlegð.

5. Héraðsdómur taldi að skilyrði bótaábyrgðar leyfisbeiðanda væru uppfyllt og féllst á viðurkenningarkröfu gagnaðila. Var það mat dómsins að sú lagalega aðferð sem leyfisbeiðandi beitti hefði ekki verið forsvaranleg og í svo mikilli andstöðu við almennt viðurkennda réttarheimildafræði að saknæmt teldist. Þá hefði leyfisbeiðanda mátt vera ljóst að beiting viðmiðs sem ekki ætti sér stoð í 5. mgr. 11. gr. laga nr. 86/2011 um verslun með áfengi og tóbak, og væri heldur ekki að finna vísbendingar um í lögskýringargögnum, fengi ekki staðist. Jafnframt yrði ekki fram hjá því horft að beiting þessa viðmiðs hefði óhjákvæmilega haft fjárhagsleg áhrif á leyfisbeiðanda. Einnig horfði dómurinn til þess að um var að ræða íþyngjandi ákvörðun sem varðaði stjórnarskrárvarin réttindi gagnaðila um atvinnufrelsi. Þá hefði verið um úthlutun takmarkaðra gæða að ræða. Tilvísanir og útlistanir leyfisbeiðanda um forsögu árangursviðmiðsins, umfjöllun um markmið laga nr. 86/2011 og hlutverk leyfisbeiðanda í þeim efnum þóttu ekki geta breytt þessari niðurstöðu. Sama ætti við um þá málsástæðu að leyfisbeiðandi hefði talið sig vera í góðri trú og einvörðungu verið að fara að þeim reglum sem honum höfðu verið settar. Héraðsdómur taldi að gagnaðili hefði sýnt fram á að með fyrrgreindum ákvörðunum hefðu vörur gagnaðila að ósekju verið felldar á brott úr vöruúrvali leyfisbeiðanda. Með því hefði gagnaðili tapað framlegð af sölu varanna. Leyfisbeiðandi bæri því ábyrgð á því fjártjóni sem af því kynni að hafa hlotist. Gagnaðili var talinn hafa sýnt nægilega fram á að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna umræddra ákvarðana leyfisbeiðanda með gögnum úr rekstri sínum sem ekki hafði verið hnekkt. Þá var það mat héraðsdóms að einnig væru uppfyllt skilyrði um orsakasamhengi og sennilega afleiðingu.

6. Leyfisbeiðandi er ósammála niðurstöðu héraðsdóms og byggir á því að niðurstaða málsins geti haft fordæmisgildi um skaðabótaábyrgð hins opinbera vegna ákvarðana sem teknar eru án viðhlítandi lagastoðar. Leyfisbeiðandi vísar til þess að ágreiningur aðila lúti að því hvort umþrættar ákvarðanir hafi verið saknæmar en ólögmæti þeirra sé óumdeilt, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 19/2024. Í þeim dómi hafi Hæstiréttur þó komist að annarri niðurstöðu en Landsréttur hafði gert. Leyfisbeiðandi telur það gefa til kynna að ákvarðanirnar hafi verið réttlætanlegar eða að minnsta kosti verjanlegar.

7. Að virtum gögnum málsins verður ekki talið að dómur í því hafi slíkt fordæmisgildi, almenna þýðingu fyrir beitingu réttarreglna eða verulega samfélagslega þýðingu að öðru leyti að efni séu til að veita heimild til að héraðsdómi verði áfrýjað beint til Hæstaréttar á grundvelli 1. mgr. 175. gr. laga nr. 91/1991. Af þeirri ástæðu verður beiðninni hafnað.