Dómasafn gefið út af dómstólum

Í málinu var deilt um gildi ákvörðunar utanríkisráðherra um að synja I um að taka sæti í stjórn félagsins V. Aðdragandi þess var að bankinn A tók ákvörðun um að frysta fjármuni V á grundvelli 10. gr. laga nr. 68/2023 um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða og frystingu fjármuna. Utanríkisráðherra veitti tímabundna undanþágu frá þeirri ráðstöfun til að V gæti staðið straum af greiðslum vegna almenns rekstrar félagsins. Hún var þó bundin ýmsum skilyrðum og meðal þeirra var að ekki yrði gerð breyting á stjórn V nema með heimild ráðuneytisins. Á grunni þess skilyrðis var synjað beiðni I um að taka sæti í stjórn V. Með hinum áfrýjaða dómi var hafnað kröfu I um ógildingu ákvörðunar ráðherra. Hæstiréttur rakti að undanþága ráðherra hefði runnið út 10. nóvember 2025. Af því leiddi að skilyrði fyrir henni féllu þá jafnframt niður, þar með talið það að engar breytingar yrðu gerðar á stjórn V nema með leyfi ráðherra. Ekkert lægi fyrir um að nokkuð stæði því í vegi af hálfu íslenska ríkisins að I tæki sæti í stjórn V. Var því talið að I ætti ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um gildi ákvörðunar ráðherra þess efnis að honum væri óheimilt að taka sæti í stjórn V. Þá lá ekki fyrir að einhver önnur réttaráhrif væru bundin við ákvörðun ráðherra sem áfram hefðu þýðingu um stöðu hans eða hagsmuni að lögum. Málinu var því vísað frá Hæstarétti.

Í málinu var deilt um gildi ákvörðunar utanríkisráðherra um að hafna því að aflétta frystingu fjármuna V í vörslum bankans A. Ágreiningur laut einkum að því hvort ráðherra hefði verið skylt á grundvelli 2. mgr. 12. gr. laga nr. 68/2023 um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða og frystingu fjármuna að mæla fyrir um að A aflétti þvingunarráðstöfunum gagnvart V en ákvæðið mælti fyrir um að ráðherra skyldi gefa fyrirmæli um að aflétta þvingunarráðstöfunum ef staðfest væri að fjármunir hefðu verið frystir hjá aðila sem bæri sama eða svipað nafn og aðili sem skráður væri á lista yfir þvingunarráðstafanir. Með hinum áfrýjaða dómi var Í sýknað af kröfum V þar sem ekki hefðu verið fyrir hendi efnisleg skilyrði til að taka til greina kröfu hans um að ráðherra gæfi fyrirmæli um að aflétta þvingunaraðgerðum gagnvart honum á grundvelli ákvæðisins og engir formlegir annmarkar verið á meðferð málsins. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að það væri ekki hlutverk ráðherra samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laga nr. 68/2023 eða öðrum ákvæðum laganna að endurskoða efnislegt mat A á eignar- og stjórnunartengslum milli félagsins J, sem sett hafði verið á lista yfir aðila sem sæta skyldu þvingunaraðgerðum, og V. Hlutverk hans væri afmarkað við að meta og staðreyna hvort ruglingur milli nafna aðila á lista yfir þolendur þvingunarráðstafana og V hefði legið til grundvallar ákvörðun A. Þar sem komist hafði verið að þeirri niðurstöðu að svo hefði ekki verið væri ekki tilefni til að fjalla frekar um það mat A að uppfyllt væru skilyrði laga nr. 68/2023 og stjórnvaldsfyrirmæla til að frysta fjármuni V á grundvelli eignar- og stjórnunartengsla V við J. Niðurstaða hins áfrýjaða héraðsdóms var því staðfest.

X var gefið að sök manndráp og stórfellt brot í nánu sambandi með því að hafa svipt sambýliskonu sína, A, lífi með margþættu ofbeldi sem valdið hefðu áverkum sem upp voru taldir í sex töluliðum og með þeim afleiðingum að A lést af völdum nánar tilgreinds áverka. Þá var X í II. kafla ákæru gefið að sök brot í nánu sambandi með því að hafa fyrr sama ár beitt A ofbeldi með þeim afleiðingum að hún hlaut nánar tilgreinda áverka. Landsréttur lagði til grundvallar að X hefði ekki getað dulist að bani gæti hlotist af atlögu hans og sakfelldi X fyrir manndráp og stórfellt brot í nánu sambandi. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu Landsréttar að X hefði banað A með þeim hætti sem lýst væri í ákæru. Hæstiréttur taldi hins vegar varhugavert að virtri meginreglu 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að fram væri komin full sönnun um að X hefði á verknaðarstundu haft ásetning til að bana A. Því miðaði rétturinn við að um hefði verið að ræða stórfellt gáleysi ákærða til afleiðinga verknaðarins sem lyktaði með andláti A og var brot hans heimfært til 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Þá var X með vísan til forsendna Landsréttar einnig sakfelldur fyrir stórfellt brot í nánu sambandi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var jafnframt staðfest sú niðurstaða að X hefði gerst sekur um þá háttsemi sem tilgreind var í II. kafla ákæru sem og heimfærsla háttseminnar til refsiákvæða. Hæstiréttur staðfesti að niðurstöður hins áfrýjaða dóms um að 15. og 16. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ættu ekki við í málinu. Við ákvörðun refsingar X var litið til 1., 2., 3., 6. og 7. töluliðar 1. mgr. 70. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga. Var refsing X ákveðin 14 ára fangelsi. Þá var X gert að greiða einkaréttarkröfuhafanum B skaða- og miskabætur og einkaréttarkröfuhafanum C miskabætur.

A höfðaði mál og krafðist þess að B yrði svipt forsjá sona sinna, E og F, á grundvelli a-, c- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Með héraðsdómi var fallist á kröfur A og B svipt forsjá beggja drengjanna. Landsréttur féllst á að fyrir hendi væru skilyrði til að svipta B forsjá eldri drengsins, E, en hún sýknuð af kröfu vegna yngri drengsins, F. Fyrir Hæstarétti var einungis ágreiningur um hvort B skyldi svipt forsjá F. Hæstiréttur lagði til grundvallar að málið væri nægilega upplýst og að afdráttarlaus álitsgerð sálfræðings, sem aflað var utan réttar, væri fullnægjandi grundvöllur undir mat á forsjárhæfni B. Þá vísaði rétturinn meðal annars til þess að B hefði notið ráðgjafar og aðstoðar vegna vanda hennar í tengslum við málefni eldri drengsins. Í ljósi vanda hennar yrði ekki talið líklegt að frekari stuðningsúrræði vegna yngri drengsins hefðu getað gagnast B umfram þau sem áður hefðu verið reynd gagnvart fjölskyldunni. Loks var litið til þess að aðgerðir A hefðu miðað að því að viðhalda tengslum B við syni sína og með því styrkja hana í að öðlast frekari færni við uppeldi og umönnun F til samræmis við málsmeðferðaráætlun. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til afdráttarlausrar niðurstöðu álitsgerðarinnar, sem samrýmdist öðrum gögnum málsins, var fallist á með A að fram væri komið að B væri augljóslega vanhæf til að fara með forsjá F og að skilyrðum d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga væri að öðru leyti mætt. Var því fallist á kröfu A um að svipta B forsjá hans.

Með hinum kærða úrskurði var máli A á hendur Í vísað frá dómi á þeim grundvelli að A hefði ekki greitt lögákveðið gjald til héraðsdóms vegna kæru sinnar til réttarins, sbr. 3. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 og 1. tölulið 2. mgr. 1. gr. laga nr. 88/1991. Fyrir lá hins vegar að A greiddi umrætt gjald til héraðsdóms innan kærufrests samkvæmt 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991. Taldi Hæstiréttur því ekki efni til að vísa málinu frá Landsrétti. Hinn kærði úrskurður var því felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnislegrar meðferðar.

Staðfestur var úrskurður Landsréttar þar sem hafnað var kröfu A og B um að þrír landsréttardómarar vikju sæti.

Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins. Í málinu deildu aðilar einkum um hvort varnaraðilar, sem allir nema tveir voru meðlimir í Kirkju sjöunda dags aðventista á Íslandi, ættu lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um ógildingu samnings kirkjunnar við E ehf. um einkarétt félagsins til nýtingar jarðefnanáma í landi kirkjunnar. Kröfu sína um ógildingu hins umdeilda samnings byggðu varnaraðilar meðal annars á 17. gr. laga nr. 110/2021 um félög til almannaheilla. Hæstiréttur vísaði til þess að varnaraðilar hefðu í málatilbúnaði sínum ekki með viðhlítandi hætti gert grein fyrir hvernig heimild þeirra til að krefjast með málshöfðun ógildingar á ákvörðun félags á grundvelli 17. gr. laga nr. 110/2021 gæti skapað þeim stöðu aðila í dómsmáli þar sem gerð væri krafa á hendur viðsemjanda kirkjunnar um ógildingu á samningi sem hann hefði gert við hana. Þá hefðu þeir ekki reifað með viðhlítandi hætti á hvaða öðrum grundvelli þeir gætu haft lögvarða hagsmuni af kröfu sinni. Var málatilbúnaður varnaraðila um hvaða lögvarða hagsmuni þeir hefðu af kröfu um ógildingu samnings kirkjunnar og E ehf. og um aðild þeirra að máli um það sakarefni svo vanreifaður og í andstöðu við e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 að málið þótti ekki tækt til efnislegrar meðferðar. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og málinu vísað frá héraðsdómi.

S og Ó kröfðust þess að felld yrði úr gildi ákvörðum umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem L var heimilað eignarnám til ótímabundinna afnota á landi þeirra vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, og að í því skyni yrði nánar tiltekinni kvöð þinglýst á jörðina. Hæstiréttur rakti að í framhaldi af dómum réttarins í málum frá 2016, þar sem felldar voru úr gildi samskonar ákvarðanir ráðherra um eignarnám, hefði L unnið nýja skýrslu um mat á umhverfisáhrifum og borið saman sex valkosti vegna lagningar línunnar, meðal annars þann að leggja jarðstreng. Hæstiréttur féllst ekki á að við meðferð umsóknar L um heimild til eignarnáms eða með ákvörðun sinni þar um hefði ráðherra litið fram hjá áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar eða tekið ónógt tillit til niðurstöðu stofnunarinnar. Þá hafnaði rétturinn sjónarmiðum um að nánar tilgreind viðmið sem fram kæmu í þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína væru í andstöðu við lög eða þýðingarlaus fyrir úrlausn málsins. Bent var á þann annmarka við undirbúning málsins að ekki hefði með tölulegum samanburði verið leitast við að leggja mat á og bera saman rekstrarkostnað á líftíma loftlínu annars vegar og jarðstrengs hins vegar. Rétturinn taldi þetta þó ekki verulegan annmarka, einkum þar sem í matsskýrslu umhverfisáhrifa mátti finna umfjöllun um þau atriði sem máli skiptu við mat á rekstrarkostnaði og áhættuþáttum á líftíma loftlínu og jarðstrengs. Var því talið að L hefði með fullnægjandi hætti lagt hlutlægan grunn að vali sínu á fyrirhugaðri útfærslu Suðurnesjalínu 2 og þar með umsókn sinni um heimild til eignarnáms. Var því þar af leiðandi hafnað að skort hefði á rannsókn málsins við töku ákvörðunar um eignarnám. Loks var ekki fallist á að unnt hefði verið með öðrum vægari úrræðum, svo sem með lagningu jarðstrengs, að ná með viðunandi hætti því markmiði sem að var stefnt með fyrirhugaðri framkvæmd. Hefði því verið fullnægt skilyrðum 23. gr. raforkulaga og 72. gr. stjórnarskrárinnar um að eignarnám í landi S og Ó væri nauðsynlegt. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.

E og G kröfðust þess að felld yrði úr gildi ákvörðum umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem L var heimilað eignarnám til ótímabundinna afnota á landi þeirra vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, og að í því skyni yrði nánar tiltekinni kvöð þinglýst á jörðina. Hæstiréttur rakti að í framhaldi af dómum réttarins í málum frá 2016, þar sem felldar voru úr gildi samskonar ákvarðanir ráðherra um eignarnám, hefði L unnið nýja skýrslu um mat á umhverfisáhrifum og borið saman sex valkosti vegna lagningar línunnar, meðal annars þann að leggja jarðstreng. Hæstiréttur féllst ekki á að við meðferð umsóknar L um heimild til eignarnáms eða með ákvörðun sinni þar um hefði ráðherra litið fram hjá áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar eða tekið ónógt tillit til niðurstöðu stofnunarinnar. Þá hafnaði rétturinn sjónarmiðum um að nánar tilgreind viðmið sem fram kæmu í þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína væru í andstöðu við lög eða þýðingarlaus fyrir úrlausn málsins. Bent var á þann annmarka við undirbúning málsins að ekki hefði með tölulegum samanburði verið leitast við að leggja mat á og bera saman rekstrarkostnað á líftíma loftlínu annars vegar og jarðstrengs hins vegar. Rétturinn taldi þetta þó ekki verulegan annmarka, einkum þar sem í matsskýrslu umhverfisáhrifa mátti finna umfjöllun um þau atriði sem máli skiptu við mat á rekstrarkostnaði og áhættuþáttum á líftíma loftlínu og jarðstrengs. Var því talið að L hefði með fullnægjandi hætti lagt hlutlægan grunn að vali sínu á fyrirhugaðri útfærslu Suðurnesjalínu 2 og þar með umsókn sinni um heimild til eignarnáms. Var því þar af leiðandi hafnað að skort hefði á rannsókn málsins við töku ákvörðunar um eignarnám. Loks var ekki fallist á að unnt hefði verið með öðrum vægari úrræðum, svo sem með lagningu jarðstrengs, að ná með viðunandi hætti því markmiði sem að var stefnt með fyrirhugaðri framkvæmd. Hefði því verið fullnægt skilyrðum 23. gr. raforkulaga og 72. gr. stjórnarskrárinnar um að eignarnám í landi E og G væri nauðsynlegt. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.

R o.fl. kröfðust þess að felld yrði úr gildi ákvörðum umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem L var heimilað eignarnám til ótímabundinna afnota á landi þeirra vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, og að í því skyni yrði nánar tiltekinni kvöð þinglýst á jörðina. Hæstiréttur rakti að í framhaldi af dómum réttarins í málum frá 2016, þar sem felldar voru úr gildi samskonar ákvarðanir ráðherra um eignarnám, hefði L unnið nýja skýrslu um mat á umhverfisáhrifum og borið saman sex valkosti vegna lagningar línunnar, meðal annars þann að leggja jarðstreng. Hæstiréttur féllst ekki á að við meðferð umsóknar L um heimild til eignarnáms eða með ákvörðun sinni þar um hefði ráðherra litið fram hjá áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar eða tekið ónógt tillit til niðurstöðu stofnunarinnar. Þá hafnaði rétturinn sjónarmiðum um að nánar tilgreind viðmið sem fram kæmu í þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína væru í andstöðu við lög eða þýðingarlaus fyrir úrlausn málsins. Bent var á þann annmarka við undirbúning málsins að ekki hefði með tölulegum samanburði verið leitast við að leggja mat á og bera saman rekstrarkostnað á líftíma loftlínu annars vegar og jarðstrengs hins vegar. Rétturinn taldi þetta þó ekki verulegan annmarka, einkum þar sem í matsskýrslu umhverfisáhrifa mátti finna umfjöllun um þau atriði sem máli skiptu við mat á rekstrarkostnaði og áhættuþáttum á líftíma loftlínu og jarðstrengs. Var því talið að L hefði með fullnægjandi hætti lagt hlutlægan grunn að vali sínu á fyrirhugaðri útfærslu Suðurnesjalínu 2 og þar með umsókn sinni um heimild til eignarnáms. Var því þar af leiðandi hafnað að skort hefði á rannsókn málsins við töku ákvörðunar um eignarnám. Loks var ekki fallist á að unnt hefði verið með öðrum vægari úrræðum, svo sem með lagningu jarðstrengs, að ná með viðunandi hætti því markmiði sem að var stefnt með fyrirhugaðri framkvæmd. Hefði því verið fullnægt skilyrðum 23. gr. raforkulaga og 72. gr. stjórnarskrárinnar um að eignarnám í landi R o.fl. væri nauðsynlegt. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.