Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.

2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. mars 2026 sem barst réttinum 20. þess mánaðar en kærumálsgögn bárust 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 5. mars 2026 þar sem frávísunarúrskurður héraðsdóms var felldur úr gildi og lagt fyrir dóminn að taka málið til efnislegrar meðferðar.

3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og úrskurður héraðsdóms staðfestur um frávísun málsins og málskostnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

4. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Ágreiningsefni

5. Dómkrafa varnaraðila, sem beint var að sóknaraðila og Kirkju sjöunda dags aðventista á Íslandi, lýtur að því að fá ógiltan samning sem sóknaraðili gerði við kirkjuna 18. janúar 2022. Allir nema tveir varnaraðila eru meðlimir í fimm af sex söfnuðum hennar hér á landi. Í þessum þætti málsins greinir aðila einkum á um hvort varnaraðilar eigi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um ógildingarkröfu sína og hvort málatilbúnaður þeirra sé að öðru leyti með þeim hætti að unnt sé að leggja efnisdóm á þá kröfu.

6. Kæruleyfi var veitt 20. apríl 2026, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2026-34, á þeim grunni að úrlausn um kæruefnið gæti haft fordæmisgildi og þannig væri fullnægt skilyrðum 2. málsliðar 3. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsatvik

7. Kirkja sjöunda dags aðventista á Íslandi og sóknaraðili gerðu með sér samning 18. janúar 2022. Þar var fjallað um einkarétt hins síðarnefnda til nýtingar jarðefnanáma í landi kirkjunnar, nánar tiltekið í Lambafelli og Litla-Sandfelli. Sóknaraðili er í eigu tveggja manna sem jafnframt eru meðlimir í söfnuði kirkjunnar. Samningurinn er til 15 ára en getur framlengst til ársloka 2051 að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Hann kom í stað tveggja eldri samninga við annað félag, Eden Consulting ehf., í eigu sömu manna, um nýtingu námanna. Féllu þeir samningar niður við gerð nýja samningsins. Í sex söfnuðum kirkjunnar munu vera tæplega 500 meðlimir.

8. Á árinu 2023 höfðaði hópur safnaðarmeðlima mál á hendur Kirkju sjöunda dags aðventista á Íslandi og varnaraðila til réttargæslu og krafðist þess að staðfest yrði með dómi að fyrrnefndur samningur væri andstæður samþykktum kirkjunnar og því ógildur og óskuldbindandi fyrir hana. Málinu var vísað frá dómi með úrskurði héraðsdóms 20. febrúar 2024 sem Landsréttur staðfesti með úrskurði 9. apríl 2024 í máli nr. 180/2024. Var kröfugerðin talin fela í sér lögspurningu í andstöðu við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

9. Í kjölfarið höfðuðu varnaraðilar mál þetta í júní 2024 á hendur sóknaraðila og Kirkju sjöunda dags aðventista á Íslandi og kröfðust þess að fyrrnefndur samningur milli síðarnefndu aðilanna yrði ógiltur. Sóknaraðili krafðist þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi á þeim grundvelli að varnaraðila skorti lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, en til vara sýknu vegna aðildarskorts. Með úrskurði héraðsdóms var fallist á frávísunarkröfu sóknaraðila en með hinum kærða úrskurði var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi og lagt fyrir dóminn að taka málið til efnislegrar meðferðar.

10. Kirkja sjöunda dags aðventista á Íslandi lét málið ekki til sín taka fyrir Landsrétti og er kæru til Hæstaréttar ekki beint að henni.

Málsástæður aðila

Helstu málsástæður sóknaraðila um formhlið málsins

11. Sóknaraðili telur að þar sem varnaraðilar hafi ekki verið aðilar að hinum umþrætta samningi hafi þeir ekki sýnt fram á að þeir eigi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni um ógildingu hans fyrir dómi. Enginn þeirra sé aðili að samningnum sem kröfugerðin lúti að og hvorki á þeirra forræði að gera slíkan samning né að fá hann felldan úr gildi. Einstakir safnaðarmeðlimir væru ekki í þeirri stöðu að lögum að geta krafist ógildingar á þeim samningum sem kirkjan hefur gert. Skilyrði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og meginregla einkamálaréttarfars um lögvarða hagsmuni málshefjanda séu því ekki uppfyllt og krafan að efni til lögspurning andstæð 1. mgr. sömu greinar.

12. Sóknaraðilar vísa jafnframt til þess að 17. gr. laga nr. 110/2021 um félög til almannaheilla heimili einstökum félagsmönnum einungis að höfða mál gegn félaginu ef þeir telja rétt á sér brotinn með ákvörðun þess til að fá staðfest að hún sé ógild. Ákvæðið heimili hins vegar ekki málsókn gegn viðsemjanda félags og ekkert fordæmi sé fyrir því að reglunni sé beitt með þeim hætti. Félagsmenn í almennu félagi eigi því ekki málsóknarrétt vegna gerðra samninga þess við þriðja aðila. Þvert á móti sé mælt fyrir um í 20. gr. fyrrnefndra laga að stjórn félags komi fram út á við fyrir hönd þess og riti firma þess.

13. Verði á hinn bóginn talið að lögvarðir hagsmunir sóknaraðila séu fyrir hendi beri eigi að síður að vísa málinu frá dómi þar sem öðrum félagsmönnum trúfélagsins hafi ekki verið stefnt til að þola dóm í málinu, sbr. 1. og 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991.

Helstu málsástæður varnaraðila um formhlið málsins

14. Varnaraðilar telja að með fyrrgreindum samningi um jarðefnatöku frá árinu 2022 hafi stjórn Kirkju sjöunda dags aðventista á Íslandi ráðstafað eignum hennar á kjörum sem séu óviðunandi fyrir kirkjuna. Auk þess sé ráðstöfunin í þágu þröngs hóps safnaðarmeðlima og í andstöðu við jafnræðisreglu félagaréttar.

15. Þau telja lögvarða hagsmuni sína felast í þeim beinu réttaráhrifum sem áðurgreind ákvörðun stjórnar kirkjunnar hafi á hagsmuni safnaðarmeðlima. Samningurinn feli í sér umfangsmikla og óafturkræfa ráðstöfun á verðmætustu eignum kirkjunnar og hafi veruleg áhrif á fjárhagslegar forsendur fyrir rekstri hennar. Með því að bera samninginn ekki undir aðalfund, eins og borið hafi að gera samkvæmt 18. gr. samþykkta kirkjunnar, hafi safnaðarmeðlimir verið sviptir þeim grundvallarrétti sínum að koma að meiriháttar ákvörðunum um ráðstöfun eigna hennar.

16. Varnaraðilar byggja jafnframt á því að með samningnum sé tveimur safnaðarmeðlimum, eigendum sóknaraðila, aflað ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað kirkjunnar og annarra safnaðarmeðlima í andstöðu við almennar reglur félagaréttar, einkum regluna um jafnræði félagsmanna. Með samningnum sé verulegum eignum kirkjunnar ráðstafað á undirverði í þágu tveggja safnaðarmeðlima. Varnaraðilar hafi því lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins.

17. Varnaraðilar byggja jafnframt á því að ákvörðun stjórnar kirkjunnar falli undir 1. mgr. 17. gr. laga nr. 110/2021 sem mæli meðal annars fyrir um að ákvörðun sem brjóti gegn lögum eða raski jafnræði félagsmanna sé ógild. Samkvæmt 2. mgr. 17. gr. laganna geti félagsmenn höfðað mál gegn félagi til staðfestingar á því að ákvörðun sé ógild.

Niðurstaða

18. Skilja verður dómkröfur sóknaraðila fyrir Hæstarétti með þeim hætti að hann krefjist þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi og honum dæmdur málskostnaður í héraði, svo og kærumálskostnaður fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

19. Í hinum kærða úrskurði Landsréttar var komist að þeirri niðurstöðu, í samræmi við dómaframkvæmd og ákvæði 2. mgr. 17. gr. laga nr. 110/2021, að hverjum og einum félagsmanni yrði játaður réttur til að láta reyna á gildi og lögmæti ákvarðana stjórnar félags án þess að öðrum félagsmönnum væri stefnt til að þola dóm. Úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins var því felldur úr gildi.

20. Kirkja sjöunda dags aðventista á Íslandi, sem er aðili að hinum umdeilda samningi og viðsemjandi sóknaraðila, heyrir undir lög nr. 108/1999 um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög. Þá er óumdeilt að kirkjan er skráð í svokallaða almannaheillafélagaskrá og fer því um starfsemi hennar eftir lögum nr. 110/2021.

21. Í stefnu kemur fram að varnaraðilar séu á meðal um 130 virkra safnaðarmeðlima í kirkjunni. Allir nema tveir þeirra séu í einverjum af fimm af sex söfnuðum hennar en þessir tveir hafi skráð safnaðarbréf sín erlendis vegna óánægju með störf stjórnar kirkjunnar hér á landi.

22. Varnaraðilar byggja kröfu sína um ógildingu hins umdeilda samnings meðal annars á 17. gr. laga nr. 110/2021. Greinin er í IV. kafla laganna þar sem fjallað er um ákvarðanatöku í almannaheillafélagi. Lýtur kaflinn einkum að ákvörðunum sem teknar eru á félagsfundum, sbr. hins vegar ákvæði í V. kafla um stjórnun félags. Í 14. gr. laganna, sem er einnig í IV. kafla, er sérstaklega fjallað um ákvarðanir á félagsfundum. Í 17. gr. er fjallað um ógildar ákvarðanir og þar segir í 1. mgr. að ákvörðun sem stríði gegn lögum eða brjóti gegn réttindum utanaðkomandi aðila sé ógild þrátt fyrir ákvæði 16. gr. Sama gildi um ákvörðun sem samkvæmt efni sínu rýri sérstaka hagsmuni sem félagsmaður eigi samkvæmt samþykktum félags eða sem raski jafnræði félagsmanna. Í 2. mgr. segir að félagsmaður, stjórn eða einstakur stjórnarmaður, svo og aðrir sem telji rétt á sér brotinn með ákvörðun félags, geti höfðað mál gegn því til að fá það staðfest að ákvörðun sé ógild.

23. Fyrrnefnd lagaákvæði lúta öll að ákvörðunum í almannaheillafélagi og ógildingu þeirra með höfðun dómsmáls. Þau fjalla hins vegar ekki um ógildingu einkaréttarlegs samnings sem stjórn almannaheillafélags hefur gert við þriðja aðila á grundvelli slíkra ákvarðana eða á öðrum grunni. Varnaraðilar hafa ekki freistað þess að fá ógilta eða hnekkt með öðrum hætti ákvörðun stjórnarinnar um að ganga til samninga við sóknaraðila heldur beina þeir kröfu sinni um ógildingu samnings sem þegar hefur verið gerður við þriðja aðila.

24. Varnaraðilar hafa reifað með ítarlegum hætti hvaða hagsmuni þeir telja sig hafa af því að hinn umdeildi samningur verði ógiltur. Í málatilbúnaði sínum hafa þeir hins vegar ekki gert með viðhlítandi hætti grein fyrir hvernig heimild þeirra til að krefjast með málshöfðun ógildingar á ákvörðun félags á grundvelli 17. gr. laga nr. 110/2021 getur með réttu skapað þeim stöðu aðila í dómsmáli þar sem gerð er krafa á hendur viðsemjanda kirkjunnar um ógildingu á samningi sem hann hefur þegar gert við hana.

25. Þá hafa varnaraðilar ekki reifað með viðhlítandi hætti á hvaða öðrum grundvelli en 17. gr. laga nr. 110/2021 þeir geti sem almennir safnaðarmeðlimir haft lögvarða hagsmuni af kröfu um ógildingu á einkaréttarlegum samningi kirkjunnar við sóknaraðila. Málatilbúnaður varnaraðila þykir að því leyti ekki fá næga stoð í dómi Hæstaréttar 18. mars 2002 í máli nr. 116/2002 þar sem hluthafi í hlutafélagi var talinn hafa lögvarða hagsmuni af kröfu um að samningur félagsins um kaup á öllum hlutabréfum í öðru félagi væri ógildur.

26. Málatilbúnaður varnaraðila um hvaða lögvarða hagsmuni þeir hafi af kröfu um ógildingu samnings Kirkju sjöunda dags aðventista á Íslandi og sóknaraðila 18. janúar 2022 og um aðild þeirra að máli um það sakarefni er samkvæmt framansögðu svo vanreifaður og í andstöðu við e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 að málið er ekki tækt til efnislegrar meðferðar. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og málinu vísað frá héraðsdómi.

27. Rétt þykir að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fyrir Landsrétti og Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og málinu vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður.