Ákvörðun Hæstaréttar

1. Samkvæmt 4. mgr. 16. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla standa að ákvörðun þessari hæstaréttardómararnir Sigurður Tómas Magnússon, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Skúli Magnússon.

2. Með beiðni 1. apríl 2026 leitar A leyfis Hæstaréttar, á grundvelli 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að áfrýja dómi Landsréttar 5. mars sama ár í máli nr. 775/2025: Barnavernd Reykjavíkur gegn A. Gagnaðili leggst gegn beiðninni.

3. Málið lýtur að kröfu gagnaðila um að leyfisbeiðandi verði sviptur forsjá dóttur sinnar á grundvelli d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Leyfisbeiðandi og barnsmóðir hans eru gift en hann er erlendur ríkisborgari og hefur aldrei komið til Íslands og ekki hitt barn sitt nema í gegnum vefsímtöl. Móðirin glímir við þroskahömlun og hefur barnið verið vistað utan heimilis frá fæðingu þess, fyrst ásamt móður á vistheimili, síðan í tímabundnu fóstri hjá skyldmennum en loks hjá fósturfjölskyldu. Gagnaðili telur leyfisbeiðanda skorta hæfni til að fara með forsjá barnsins einkum með hliðsjón af forsjárhæfnismati, tengslum hans við barnið sem og samskiptum hans við barnsmóður og skyldmenni hennar.

4. Landsréttur féllst á kröfu gagnaðila en héraðsdómur hafði sýknað leyfisbeiðanda af kröfunni. Héraðsdómur hafði talið að skilyrði d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga væru uppfyllt en hafnaði kröfunni með vísan til meðalhófsreglu þeirra, sbr. 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. laganna. Ótímabært væri að fullyrða að ekki væri unnt að beita öðrum og vægari úrræðum en forsjársviptingu til úrbóta í málinu. Landsréttur leit hins vegar meðal annars til þess að tímabundin vistun barns utan heimilis væri meðal annarra og vægari úrræða en að krefjast forsjársviptingar en barnið hefði verið vistað utan heimilis frá fæðingu. Landsréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að uppfyllt væru skilyrði d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga þar sem fullvíst mætti telja að andlegri heilsu barnsins eða þroska væri hætta búin ef það yrði flutt í umsjá leyfisbeiðanda vegna ofbeldishegðunar og fyrirsjáanlegs tengslarofs. Með vísan til atvika málsins og fyrirliggjandi matsgerðar um forsjárhæfni leyfisbeiðanda taldi Landsréttur hafið yfir vafa að hagsmunir barnsins fælust í því að komast sem fyrst í varanlegt fóstur aðila með fulla forsjárhæfni. Þeir hagsmunir færu í bága við hagsmuni leyfisbeiðanda sem fælust í því að fá lengri tíma til að öðlast forsjárhæfni, greiða úr óvissu varðandi búsetu og eftir atvikum að koma sér fyrir á Íslandi, stæði vilji hans til þess og fengi hann dvalarleyfi hér á landi. Landsréttur taldi að það væru grundvallarréttindi barna að búa við stöðugleika í uppvexti og þroskavænleg skilyrði. Forsjárréttur foreldra takmarkaðist af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegar hagsmunir barns og foreldris stönguðust á vægju hagsmunir barnsins, og hvað því væri fyrir bestu, þyngra. Við þær kringumstæður yrðu hagsmunir foreldris að víkja.

5. Leyfisbeiðandi byggir á því að úrslit málsins hafi verulegt almennt gildi og að með dómi Landsréttar hafi verið mörkuð ný spor um aukna ábyrgð foreldra á að sýna fram á forsjárgetu og aðgerðir til að bæta hegðun sína, í stað þess að líta svo á að skylda til stuðnings og rannsóknar hvíli fyrst og fremst á yfirvöldum. Niðurstaða dómsins sé ekki í samræmi við skyldur yfirvalda um að styðja foreldra í uppeldishlutverki þeirra. Þá sé sú óvenjulega staða uppi að þrátt fyrir að leyfisbeiðandi hafi sótt um dvalarleyfi á grundvelli hjúskapar skömmu áður en barnið fæddist hafi Útlendingastofnun ekki enn lokið yfirferð umsóknarinnar. Þar af leiðandi hafi hann fjallað bæði um von sína um að geta sinnt barninu hérlendis og í heimalandi sínu. Landsréttur hafi kosið að telja þær fyrirætlanir hans „afar óljósar og misvísandi“. Þá hafi það verið mat Landsréttar að leyfisbeiðandi hefði ekki nýtt svigrúm til að bæta forsjárhæfni sína á fullnægjandi hátt þrátt fyrir að óumdeilt væri að hann hefði að mestu verið í samvinnu við barnavernd um úrræði. Leyfisbeiðandi telur einnig að málið hafi verulegt almennt gildi um þær kröfur sem gera megi til forsjárhæfnismats en fyrir liggi að slíkt mat hafi farið fram á tveimur viðtalsfundum um fjarfundarbúnað. Aðferð sálfræðingsins hafi verið ófullnægjandi og fátækleg. Jafnframt telur hann málið hafa verulegt almennt gildi um mat dómstóla tengt meðalhófsreglunni í forsjársviptingarmálum. Í því samhengi telur hann að héraðsdómur hafi verið vel rökstuddur og að ekki verði fram hjá því horft að gagnaðili reyndi engin stuðningsúrræði gagnvart honum. Niðurstaðan gangi auk þess gegn dómi Landsréttar 18. júní 2021 í máli nr. 260/2021. Loks byggir leyfisbeiðandi á því að úrslit málsins varði mikilvæga hagsmuni hans. Málið snúist ekki um hvort barnið njóti góðs atlætis hjá tímabundnum fósturforeldrum sínum, heldur grundvallarrétt þess til að njóta fjölskyldulífs með foreldrum sínum og öðrum fjölskyldumeðlimum, sem og skyldu gagnaðila til að vinna markvisst að því.

6. Að virtum gögnum málsins verður hvorki litið svo á að úrslit þess hafi verulegt almennt gildi né að það varði sérstaklega mikilvæga hagsmuni leyfisbeiðanda í skilningi 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991. Þá verður ekki séð að dómur Landsréttar sé bersýnilega rangur að formi eða efni, sbr. 4. málslið sömu málsgreinar. Beiðni um áfrýjunarleyfi er því hafnað.