Ákvörðun Hæstaréttar

1. Samkvæmt 4. mgr. 16. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla standa að ákvörðun þessari hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.

2. Með beiðni leitar Umhverfis- og orkustofnun leyfis Hæstaréttar, á grundvelli 3. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991, til að kæra úrskurð Landsréttar 5. sama mánaðar í máli nr. 251/2026: Fura ehf. gegn Umhverfis- og orkustofnun, HS Veitum hf. og Landsneti hf. Gagnaðili Fura ehf. leggst gegn beiðninni en gagnaðilar HS veitur hf. og Landsnet hf. taka ekki afstöðu til hennar.

3. Þessi þáttur málsins lýtur að því hvort Umhverfis- og orkustofnun sé réttur aðili til varnar vegna kröfu gagnaðila Furu ehf. um að úrskurður úrskurðarnefndar raforkumála 28. mars 2025 verði ógiltur. Með úrskurðinum var staðfest ákvörðun Raforkueftirlitsins frá 13. ágúst 2024. Ágreiningur aðila lýtur einkum að því hvort Raforkueftirlitið hafi við málshöfðun 24. september 2025 notið aðildarhæfis.

4. Með úrskurði Landsréttar var lagt fyrir héraðsdóm að taka til efnismeðferðar kröfu gagnaðila Furu ehf. um að fyrrgreindur úrskurður verði ógiltur. Héraðsdómur hafði vísað kröfunni frá dómi þar sem Raforkueftirlit Umhverfis- og orkustofnunar væri sjálfstæður lögaðili og hefði ekki verið stefnt til varnar í málinu. Landsréttur leit hins vegar til þess að við málshöfðun hefði ákvæði 3. mgr. 2. gr. laga nr. 110/2024 um Umhverfis- og orkustofnun, þar sem mælt er fyrir um skipun skrifstofustjóra Raforkueftirlitsins sem beri faglega og stjórnunarlega ábyrgð á rekstri Raforkueftirlitsins, ekki tekið gildi. Yrði því að líta svo á að þá hefði forstjóri Umhverfis- og orkustofnunar borið stjórnunarlega ábyrgð á rekstri Raforkueftirlitsins, sbr. 2. gr. fyrrgreindra laga. Hefði Raforkueftirlitið því ekki haft aðildarhæfi við höfðun málsins og réttum aðila því stefnt til varnar. Loks taldi Landsréttur að frá 1. janúar 2026 hefði Raforkueftirlitið aðildarhæfi og að ekki hefði reynt á breytta aðild málsins í héraði á þeim grunni.

5. Leyfisbeiðandi byggir á því að forsendur hins kærða úrskurðar séu bersýnilega rangar að efni. Hann telur engum vafa undirorpið að frá gildistöku laga nr. 22/2024 um breytingu á lögum um Orkustofnun og raforkulögum (Raforkueftirlitið) hafi Raforkueftirlitið verið sjálfstæð eining innan Orkustofnunar, síðar leyfisbeiðanda. Það sé í andstöðu við skýr lagafyrirmæli að líta svo á að Raforkueftirlitið hafi lotið stjórn forstjóra leyfisbeiðanda frá 14. mars 2024 til 1. janúar 2026. Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 22/2024 hafi verið fjallað um ástæður þess að skipun skrifstofustjóra Raforkueftirlitsins tæki ekki gildi fyrr en 1. janúar 2026. Athugasemdirnar beri með sér að ætlunin hafi verið að tryggja að þáverandi yfirmaður raforkueftirlitsins, deildarstjóri þess, gegndi ekki þeirri stöðu ótímabundið heldur að ákveðinn aðdragandi og málsmeðferð yrði að tímabundinni skipun stjórnandans. Allt að einu hefði verið gert ráð fyrir að frá gildistöku laganna færi þáverandi yfirmaður eftirlitsins með skyldur skrifstofustjóra Raforkueftirlitsins eins og mælt væri fyrir í þeim. Leyfisbeiðandi telur að forsendur hins kærða úrskurðar um að Raforkueftirlitið hafi lotið stjórn forstjóra leyfisbeiðanda til 1. janúar 2026 samræmist hvorki lögskýringargögnum né þeim lagaákvæðum sem hafi verið í gildi frá 14. mars 2024. Leyfisbeiðandi byggir einnig á því að kæruefnið hafi fordæmisgildi. Dómur í málinu kunni að skýra enn frekar hvenær skipulag, starfsemi og sjálfstæði deilda eða eininga innan félaga, stofnana eða fyrirtækja sé með þeim hætti að þær teljist njóta aðildarhæfis í dómsmáli. Þá kunni aðild málsins að hafa fordæmisgildi um tilvik þegar sjálfstætt stjórnvald sem tók tiltekna ákvörðun sé ekki stefnt til varnar.

6. Að virtum gögnum málsins verður ekki talið að úrlausn um kæruefnið geti haft fordæmisgildi þannig að fullnægt sé skilyrðum 2. málsliðar 3. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991. Þá eru ekki efni til að beita heimild 3. málsliðar sömu málsgreinar á grundvelli þess að úrskurður Landsréttar sé bersýnilega rangur að efni. Í þessu sambandi skal áréttað að unnt er að gera breytingu á aðild málsins í samræmi við þær lagabreytingar sem orðið hafa eftir höfðun málsins. Beiðni um kæruleyfi er því hafnað.