Ákvörðun Hæstaréttar

1. Samkvæmt 4. mgr. 16. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla standa að ákvörðun þessari hæstaréttardómararnir Sigurður Tómas Magnússon, Ása Ólafsdóttir og Skúli Magnússon.

2. Með beiðni 19. maí 2026 leitar A leyfis Hæstaréttar, á grundvelli 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að áfrýja dómi Landsréttar 30. apríl sama ár í máli nr. 296/2025: A gegn B. Gagnaðili leggst gegn beiðninni.

3. Mál þetta snýr að deilum um einkaskiptagerðir vegna skipta á dánarbúi D sem lést árið 2021 og dánarbúi fyrri konu hans C sem lést árið 1956. Leyfisbeiðandi er sonur C og D. Gagnaðili er seinni eiginkona D og átti með honum þrjár dætur. Við einkaskipti á dánarbúi D var lagt til grundvallar að engin skipti hefðu farið fram á búi móður leyfisbeiðanda. Leyfisbeiðandi fékk greiddar 17.397.248 krónur samkvæmt einkaskiptagerð vegna dánarbús C 1. júlí 2022 og hinn sama dag 4.532.056 krónur vegna einkaskiptagerðar dánarbús D. Eftir skiptin komu í ljós skjöl sem gáfu til kynna að skipti hefðu þegar farið fram á búi móður leyfisbeiðanda. Í málinu krefst gagnaðili þess að leyfisbeiðandi endurgreiði þá fjármuni sem hún telur að honum hafi ranglega verið greiddir við einkaskiptin.

4. Landsréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að leyfisbeiðanda bæri að greiða gagnaðila 16.430.744 krónur að teknu tilliti til greiðslu sem leyfisbeiðanda hefði borið hefði fyrri einkaskiptagerðin ekki verið gerð. Landsréttur lagði til grundvallar að gagnaðili sæti í óskiptu búi eftir eiginmann sinn með dætrum þeirra. Samkvæmt 12. gr. erfðalaga nr. 8/1962 hefði maki sem sæti í óskiptu búi eignarráð og forræði á fjármunum bús í lifanda lífi. Dómkrafa gagnaðila lyti að því að endurheimta fjármuni sem hún teldi að hefðu ranglega verið greiddir leyfisbeiðanda við einkaskipti á þeim hluta bús föður leyfisbeiðanda sem laut að móðurarfi hans. Þar sem hún færi með forræði hins óskipta bús hefði hún lögmæta aðild að því að krefjast endurgreiðslu fjár til búsins vegna ráðstafana sem hún teldi að hefðu rýrt það. Landsréttur lagði til grundvallar að leyfisbeiðanda hefði verið fullkunnugt um að skipti hefðu þegar farið fram þegar einkaskiptagerð vegna dánarbús C fór fram. Væri því ekki unnt að líta svo á að sanngjarnt hefði verið í ljósi atvika og stöðu aðila, þar á meðal þess að hvaða leyti þeim mátti vera kunnugt um samkomulag leyfisbeiðanda við föður sinn 1974, að einkaskiptagerðin 1. júlí 2022 miðaði við að engin skipti hefðu þá þegar farið fram á búi móður hans. Gat hún því ekki orðið lögmætur grundvöllur fyrir greiðslu til leyfisbeiðanda úr búi föður hans, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var honum því gert að endurgreiða gagnaðila 16.430.744 krónur. Þá var leyfisbeiðanda gert að greiða gagnaðila dráttarvexti frá málshöfðunardegi.

5. Leyfisbeiðandi byggir á því að þær aðstæður sem tilgreindar séu í 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/991 séu fyrir hendi. Niðurstaða málsins varði mikilvæga hagsmuni hans en um sé að ræða verulega fjárhæð sem hann hafi verið dæmdur til að greiða eftirlifandi eiginkonu föður síns. Auk þessa hafi á báðum dómstigum verið horft fram hjá því hvaða áhrif það hafi að aldrei var lokið skiptum á dánarbúi móður leyfisbeiðanda með formlega lögbundnum hætti. Engin gögn séu til staðar um skil á erfðafjárskatti eða öðrum gögnum. Leyfisbeiðandi hafi gert ítrekaða leit í Þjóðskjalasafni Íslands til að fá fullvissu um að dánarbúinu hefði verið skipt. Héraðsdómur og Landsréttur horfi fram hjá þessu og niðurstaða málsins sé sú að leyfisbeiðandi eigi að greiða umkrafðar skaðabætur í málinu byggt á óskýrum gögnum sem virðast einungis hafa legið á óskilgreindum stað en ekki hjá opinberum aðilum. Leyfisbeiðandi vísar í þessu tilliti til dóms Hæstaréttar 7. september 2004 í máli nr. 267/2004. Ljóst sé að niðurstaða málsins hafi mikla þýðingu fyrir hann og einnig fyrir þá sem eru í sömu aðstöðu. Niðurstaða málsins geti því haft almenna þýðingu.

6. Að virtum gögnum málsins verður hvorki litið svo á að úrslit þess hafi verulegt almennt gildi né að það varði sérstaklega mikilvæga hagsmuni leyfisbeiðanda í skilningi 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991. Beiðni um áfrýjunarleyfi er því hafnað.