Frá þessu var sagt í frétt sem birtist 11. júní á vef Horizon, tímarits Evrópusambandsins um rannsóknir og nýsköpun. Þar kemur fram að skógar þekja um 43% af flatarmáli landa Evrópusambandsins, þeir séu mikilvægur hluti af líffjölbreytni landanna og skipti miklu máli fyrir bæði loftslag og kolefnisjafnvægi landanna. Víða hafa skógarnir þegar orðið illa fyrir barðinu á breyttu loftslagi. Áberandi er til dæmis í Þýskalandi, Tékklandi og Austurríki hversu illa þrálátir þurrkar og hitabylgjur hafa leikið rauðgreniskóga með barkarbjöllufaröldrum í hartnær áratug. Hérlendis sjást merki á birkiskógunum vegna nýrra skordýrategunda og einnig hafa tiltekin innlandskvæmi lerkis frá Síberíu látið á sjá með hlýnandi loftslagi.

Með evrópsku rannsóknarverkefni sem kallast OptFORESTS er leitað leiða til að efla viðnámsþrótt skóganna til framtíðar. Verkefnið nýtur fjármagns úr Horizon-rannsóknaráætlun Evrópusambandsins og þar er sjónum meðal annars beint að því hvernig nýta megi betur þá möguleika sem búa í erfðaauðlindum trjáa.

Tólf trjátegundir reyndar

Á rannsóknarstöð LUKE, náttúruauðlindastofnunar Finnlands, í Suonenjoki er dæmi um verkefni sem er unnið að undir merkjum OptFORESTS. Þar er í uppeldi evrópulerki, fuglakirsuber og skógarfura með erfðaefni víðs vegar að úr Evrópu. Plönturnar verða gróðursettar á tilraunareitum á 28 stöðum í álfunni en að áðurnefndum þremur trjátegundum meðtöldum verða gerðar tilraunir með alls tólf tegundir í verkefninu. Auk hefðbundinna tegunda er hugað að trjátegundum sem hingað til hafa lítið verið notaðar í skógrækt á meginlandinu. Rannsakað er hvernig mismunandi tegundir, kvæmi og erfðablöndur þrífast við ólíkar umhverfisaðstæður og hvernig þær gætu brugðist við breyttu loftslagi framvegis.

Talað er um að erfðafjölbreytni sé eins konar líffræðilegt öryggisnet. Eftir því sem fjölbreytnin er meiri er líklegra að í heildarmenginu sé að finna einstaklinga sem búa yfir viðnámsþrótti gegn nýjum ógnum á borð við þurrka, sjúkdóma eða ásókn meindýra.

Ekki er þó víst að erfðafjölbreytnin ein sé nægileg til að takast á við breytingarnar. Vísindafólkið telur að auk erfðafjölbreytni innan einstakra trjátegunda þurfi einnig að huga að því að tryggja fjölbreytni og blöndun tegunda í skógarreitum, svæðum, landshlutum og heilu löndunum. Af ógnum sem fjallað er um er meðal annars bent á að eldar í furuskógum geti orðið ákafir vegna mikils magns eldfims efnis. Vaxi eik með furunni geti það dregið úr eldsmatnum, gert að verkum að eldar verði ekki eins ákafir og þar með minna tjón. Fjölbreytnin komi því að mjög margvíslegu gagni.

Efniviðurinn mikilvægur

Í skógrækt á meginlandi Evrópu hefur lengi verið treyst á tiltölulega fáar nytjategundir sem aflað hefur verið góðrar vitneskju um með rannsóknum og reynslu, enda er ræktun einsleitra skóga að jafnaði einfaldari og hagkvæmari en ræktun fjölbreyttari skóga á öllum stigum, hvort sem er sjálf ræktunin, umhirða, nýting eða úrvinnsla viðar í fyllingu tímans. Auk einsleitni í ræktuðum skógi háttar sums staðar þannig til í náttúrunni líka að þar fá einungis fáar trjátegundir þrifist. Hvort sem einsleitnin er náttúruleg eða vegna ræktunar er hættan alltaf sú að einsleitir skógar reynist viðkvæmari fyrir áföllum.

Fram kemur í frétt Horizon að til að auka fjölbreytni þurfi að tryggja framboð á fræi og öðru fjölgunarefni fleiri trjátegunda en hingað til hefur verið. Laga þurfi ræktun í trjáplöntustöðvum að mismunandi þörfum þessara tegunda og afla nýrrar þekkingar. Í því ljósi metur vísindafólkið sem tekur þátt í OptFORESTS-verkefninu nú framleiðslugetu trjáplöntustöðva í Evrópu, áætlar hver þörfin verði fyrir fjölgunarefni á komandi árum og aðstoðar framleiðendur við að efla ræktun fjölbreyttari tegunda og kvæma.

Hagnýtur árangur af verkefninu er þegar farinn að koma í ljós. Í Noregi eru nú fáanlegar til skógræktar askplöntur með viðnámsþrótt gegn asksýki. Í Slóveníu hefur efniviður sem þróaður hefur verið í verkefninu verið notaður til endurgróðursetningar á tilraunasvæðum. Einnig er unnið að því að þróa gögn og aðferðir sem eiga að auðvelda skógræktendum valið á trjátegundum, fræuppsprettum og ræktunaraðferðum með tilliti til þess sem best hentar aðstæðum á hverjum stað.

Tjaldað til heillar aldar

Rannsóknir þessar eru langtímaverkefni rétt eins og almennt gildir um skógrækt í samanburði við flesta ræktun nytjategunda. Ákvörðun um gróðursetningu skógar felur um leið í sér ákvörðun um erfðafræðilega eiginleika skógar sem þar á eftir að vaxa í marga áratugi og jafnvel heila öld. Í takti við það eru stundaðar langtímatilraunir í verkefninu þar sem tilraunareitir víða um Evrópu eru vaktaðir til að sjá hvernig erfðafjölbreyttir skógar þrífast og bregðast við þeim breytingum sem eru í gangi.

Markmiðið með þessu starfi er ekki að stuðla að varðveislu skóga Evrópu í nákvæmlega sömu mynd og þeir hafa verið fram undir þetta heldur að búa þá undir nýja framtíð sem verður ólík því sem var. Það útheimtir langtímavöktun, fjölbreyttara fræ og plöntur, betri þekkingu á erfðafræði trjáa og nána samvinnu landa í milli. Fjölbreytni sé mikilvæg trygging fyrir því að skógar framtíðarinnar geti áfram veitt bæði vistkerfisþjónustu og efnahagsleg gæði.

Nánar má lesa um rannsóknina á vef Horizon.