Talsverð reynsla er komin af umhirðu og grisjun lerki- og greniskóga hérlendis og góð þekking á því hvernig haga skuli umhirðunni eftir því hver markmiðin með skóginum eru. Hins vegar eru aðferðir við umhirðu furuskóga enn í þróun og markmiðið með skógardeginum á Silfrastöðum var að þoka þeim málum fram á veg. Þetta starf er liður í gæðastarfi hjá Landi og skógi.

Að sögn Johans Holst, skógræktarráðgjafa hjá Landi og skógi, er vissulega komin nokkur reynsla af umhirðu og grisjun furuskóga í þjóðskógunum enda reitir þar eldri en hjá skógarbændum. Í þjóðskógunum séu vaxtarskilyrði víða mjög góð og þar sem svo háttar til liggi tiltölulega beint við að setja markið á að skógurinn skili gæðatimbri með tímanum. Þar sem skilyrði eru erfiðari geti þurft að velja aðrar leiðir, allt niður í að láta skóginn að mestu óhreyfðan. Kominn sé tími til að huga að umhirðu yngri skóga víða um land.

Johan segir að hluti vandans sé að fura hefur víða verið gróðursett á vindasömum, opnum svæðum. Í slíkum tilfellum geti reitir verið svo illa vaxnir að ekki borgi sig að grisja. Annars staðar séu betri reitir þar sem grisjun er vænleg og ná megi verðmætum afurðum með tímanum.

Gæðin fást með harðri umhirðu

Í tiltölulega litlum furureitum, ekki síst á Norður- og Austurlandi, segir Johan að oft geti borgað sig að beita harðri umhirðu frá upphafi, eins og hann orðar það. Markmiðið er þá gæði frekar en magn, að sem flest gæðatré fáist af hverri flatarmálseiningu. Áherslan er þá lögð á að vöxturinn færist sem mest á efnilegustu trén. Slík tré verður í fyllingu tímans hægt að nýta í gæðavið og jafnvel vinna í heimahéraði.

Fyrirmyndina segir Johan vera sótta til Nýja-Sjálands þar sem ræktuð er geislafura (Pinus radiata). Hún á sameiginlegt með stafafuru að hafa mikinn vaxtarþrótt í æsku. Hjá Nýsjálendingum hefur þróunin verið að gróðursetja stærri plöntur og hafa lengra á milli frekar en að miða við að gróðursetja litlar plöntur þétt. Umhirðan hefst snemma og strax við 7-8 metra hæð hefur trjánum verið fækkað niður í um 400 tré á hektara. Þegar þangað er komið eru öll trén kvistuð upp í fyrsta skipti og skilin eftir þriggja metra græn króna efst. Hérlendis telur Johan að stefna mætti að því að byrja umhirðuna eftir þrjú til fjögur ár frá gróðursetningu með því að fjarlægja neðstu greinar og aukatoppa. Við tuttugu ára aldur verði svo valin 500-600 gæðatré á hektara og grisjað frá þeim. Því fyrr sem byrjað sé, því auðveldara verði verkið, enda megi þá fjarlægja lélegustu trén með einföldum og léttum verkfærum til að byrja með.

Sex metra gæðabolir

Uppkvistun er einnig mikilvægur þáttur í því að ná fram gæðatimbri. Eftir því sem færri kvistir eru í timbrinu, því meira fæst fyrir það. Johan segir gott ef búið sé að kvista upp 600 bestu trén þegar meðalhæð er orðin 5-6 metrar, eða um 20-25 ára aldur eftir skilyrðum. Við uppkvistun sé tekið mið af krónuhæð og góð regla að halda eftir þriggja metra grænni krónu. Áfram sé svo haldið eftir því sem skógurinn vex allt þar til kvistað hefur verið upp í sex metra hæð. Furan hefur þann kost að hún myndar ekki aftur greinar þar sem þær hafa verið fjarlægðar og með þessari aðferð nást með tímanum 5-6 metra langir gæðabolir með 10-15 sm þykkan kvistlausan við utan við kjarnann ef vel tekst til með ræktunina.

Aðspurður hvort þetta sé ekki óhemju mikil fyrirhöfn fyrir skógareigendur áréttar Johan að byrja þurfi nógu snemma og vinna jafnt og þétt til að dreifa fyrirhöfninni. Hann tekur dæmi af skógarbónda með tuttugu hektara af furureitum sem kvistar upp tvo hektara á ári. Í það fari fáein dagsverk á ári fyrir einn mann. Eftir tíu ár hefur hann kvistað upp alla furureitina sína og aukið verðmæti þeirra verulega. Mikilvægt er að forgangsraða reitum svo þeir vaxi ekki frá manni, segir Johan, og vinna skipulega. Óhætt sé að vinna þessi verk flesta mánuði ársins en síst þó frá því í sumarlok og fram undir nóvembermánuð þegar trjám er helst hætt við sveppasýkingum.

Leiðbeiningar og önnur tól

Á skógardeginum var farið yfir ýmis verkfæri sem nýtast vel við fyrstu umhirðu skógar. Johan segir að nú sé á markaðnum mikið úrval af léttum rafknúnum sögum og sömuleiðis handhægum en öflugum handklippum. Meðal annars voru prófaðar á Silfrastöðum nýsjálenskar klippur með viðbótar vogarafli sem reyndust mjög vel.

Johan segir að þegar hafi verið grisjaðir tveir furureitir í tilraunaskyni með það fyrir augum að útbúa taxta fyrir slík verk. Einnig sé unnið að gæðaviðmiðum um mat á því hvenær furureitir geti talist nægilega góðir til að grisjun og önnur markviss umhirða sé fýsileg. Þar spili fleira inn í en vaxtarskilyrði og gæði trjánna. Ekki skipti síst máli að reitir séu aðgengilegir og nægilega nálægt vegi til að nytjar verði hagkvæmar.

Í þeim tilvikum sem furureitir verða metnir sem svo að áköf umhirða borgi sig ekki segir Johan að áherslan verði lögð á að fjarlægja verstu vargana og grófustu greinarnar svo að skógurinn verði aðgengilegur fyrir fólk og einnig fyrir vélar þegar að nytjum kemur. Þar geti líka skipt máli að umhirðan snúist um að draga úr hættunni á tjóni vegna gróðurelda, efla heilbrigði skóganna og ekki síst ásýnd þeirra.

Þegar öllu er á botninn hvolft segir Johan að skógarumhirða sé list. Rétt eins og í svo mörgum öðrum fögum skipti miklu máli að fólk nái þeim tökum á skógarumhirðunni að það geti hirt um skóginn sinn af list.

Myndirnar tvær hér að ofan sýna furuskóg fyrir og eftir snemmgrisjun. Nútímatækni nýtist bæði við skipulagningu grisjunar og úttektir að henni lokinni. Ljósmyndir: Johan Holst.

Hér er sérsmíðaður stigi sem nýtist vel til að ná hærra upp í trén við uppkvistun. Þegar markmiðið er að ná sem mestum gæðum og verðmæti úr timbrinu er gott að stefna að uppkvistun bols upp í allt að sex metra hæð í fyllingu tímans. Ljósmynd: Johan Holst.

Johan hefur verið í sambandi við Nýsjálendinga sem hann segir að hafi ýmislegt gagnlegt fram að færa, meðal annars í búnaði til skógarumhirðu. Hér stendur hann á handhægu þrepi sem gagnast til að ná hærra upp í trén til afkvistunar. Ljósmynd: Sigurður Arnarson.