Í mars 2026 hóf Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála (GEV) frumkvæðisathugun, að beiðni félags- og húsnæðismálaráðuneytis, á því hvernig barnaverndarþjónustur sveitarfélaga sinna lögbundnu eftirliti með börnum í fóstri. Þær skyldur hvíla á barnaverndarþjónustum, samkvæmt lögum, að heimsækja með reglubundnum hætti börn sem vistuð eru  á heimilum eða stofnunum. Barnaverndarþjónustur skulu: 

• Heimsækja fósturheimili eins oft og ástæða þykir til, þó eigi sjaldnar en tvisvar sinnum fyrsta árið sem ráðstöfun varir og einu sinni á ári eftir það.  

• Fylgjast náið með aðbúnaði og líðan barnsins og því að ráðstöfun nái tilgangi sínum, leitast við að vera í reglubundnum sambandi við barn sem vistað er utan heimilis. 

• Gefa barni kost á að tjá sig um aðbúnað og líðan sína í samræmi við aldur og þroska. 

Markmið athugunarinnar var að kanna hvort barnaverndarþjónustur landsins hefðu uppfyllt lögbundnar eftirlitsskyldur sínar gagnvart börnum í fóstri. Athugunin tók til allra virkra fósturmála á tímabili gagnaöflunar, þ.e. frá 4. mars til 1. apríl 2026. Við gagnaöflun óskaði GEV eftir upplýsingum og gögnum frá öllum 23 barnaverndarþjónustum landsins. Einnig voru tekin viðtöl við 20 ungmenni á aldrinum 16-20 ára sem voru eða höfðu nýlega verið í fóstri þegar athugunin hófst. Athugunin tók til þriggja meginatriða:  

Alls skiluðu 20 af 23 barnaverndarþjónustum útfylltu gagnaöflunarskjali með upplýsingum um öll börn í fóstri á þeirra vegum, fjölda eftirlitsheimsókna á hverju ári fósturs og afritum af skráningum vegna heimsóknanna. Þrjár barnaverndarþjónustur voru ekki með börn í fóstri á tímabili athugunar.  

Helstu niðurstöður eru eftirfarandi: 

Fósturleyfi 

• 436 börn voru í fóstri á tímabili gagnaöflunar á 290 fósturheimilum. Stór hluti aðila sem eru með börn í sinni umsjá eru ekki með fósturleyfi frá GEV, eða 46%, sem er forsenda þess að geta talist fósturheimili. Þá eru 164 börn í fóstri hjá aðilum sem hafa ekki tilskilið fósturleyfi GEV, eða 38% barna í fóstri. Þegar fósturleyfi liggur ekki til grundvallar vistunarsamningi vantar lagagrundvöll fyrir fóstrinu.  

• Líklegt er að hluti þeirra sem ekki eru með fósturleyfi séu aðilar sem höfðu ótímabundið leyfi frá Barnaverndarstofu en vegna lagabreytinga við tilkomu GEV féllu þau leyfi úr gildi í árslok 2024. GEV hafði ekki upplýsingar um fósturforeldra með leyfi frá Barnaverndarstofu og gat því ekki upplýst þá beint um þörf á að endurnýja leyfin. Þess í stað upplýsti GEV barnaverndarþjónustur um lagabreytinguna í upphafi árs 2024 og óskaði eftir því að barnaverndarþjónustur liðsinntu GEV við að koma upplýsingum á framfæri til fósturforeldra sem þyrftu þá að sækja um endurnýjun leyfis.  Einnig óskaði GEV eftir því að Barna- og fjölskyldustofa (BOFS) myndi senda tölvupóst á þá fósturforeldra sem voru á skrá hjá þeim og upplýstu um að þeir þyrftu að endurnýja leyfið ef þau hefðu hug á að vera áfram fósturforeldrar.  

• Í einhverjum tilfellum hafa barnaverndarþjónustur samið beint við aðila um vistun án þess að fylgja lögbundnu verklagi um að senda beiðni um fósturheimili til BOFS áður en barn fer á fósturheimili og velja fósturforeldra úr hópi þeirra sem eru á skrá BOFS yfir fósturleyfishafa í samráði við BOFS. Þá virðist hafa skort á að barnaverndarþjónustur afli staðfestingar á leyfum áður en vistun hefst. 

Eftirlit 

• Yfirferð gagnanna gaf tilefni til að ætla að barnaverndarþjónustum sé ekki að öllu leyti ljóst hvað teljist til eftirlitsheimsókna á fósturheimili í skilningi barnaverndarlaga og hvaða kröfur séu gerðar til framkvæmdar þeirra. Virðast ákvæði í lögum og reglugerð þess efnis ekki vera nægilega skýr. Hefur GEV komið þeirri ábendingu til mennta- og barnamálaráðuneytisins. 

• Barnaverndarþjónustur skiluðu útfylltu gagnaöflunarskjali til GEV með tilteknum upplýsingum um öll börn í fóstri og fjölda eftirlitsheimsókna á hverju ári fósturs, auk afriti af skráningum vegna heimsóknanna. Við yfirferð gagnanna mátti sjá töluverða annmarka á skráningu og varðveislu gagna. Í mörgum tilvikum vantaði skráningar eða þær voru svo takmarkaðar að ekki var unnt að staðfesta að lögbundin eftirlitsheimsókn hefði farið fram. Þá innihéldu fjölmargar skráningar upplýsingar um aðra eftirfylgd, svo sem símtöl við fósturforeldra, teymisfundi og umgengni við kynforeldra. Slík samskipti geta verið mikilvægur þáttur í eftirfylgd barns en teljast ekki til eftirlitsheimsóknar í skilningi barnaverndarlaga. 

• Samkvæmt upplýsingum barnaverndarþjónustanna í gagnaöflunarskjölum töldu um helmingur þeirra sig hafa uppfyllt lögbundnar lágmarkskröfur um fjölda eftirlitsheimsókna vegna barna í fóstri. Frumkvæðisathugunin fól ekki í sér sjálfstæða skoðun á því hvort eftirlitsheimsókn hafi í reynd farið fram ef það var ekki ráðið af þeim gögnum sem bárust GEV.  

• Við yfirferð GEV á þeim gögnum sem bárust var lagt mat á hvort unnt væri að staðfesta, á grundvelli fyrirliggjandi skráninga, að skilyrðum lögbundinna eftirlitsheimsókna hefði verið fullnægt. Í mörgum þeirra tilvika þar sem barnaverndarþjónusturnar töldu sig hafa uppfyllt skyldu eftirlitsheimsókna var ekki hægt að staðfesta eða leggja mat á að heimsóknin hafi farið fram. Í skráningum vegna heimsókna var oft óljóst hvort rætt hafi verið við barnið eða hvort það hafi verið viðstatt þegar heimsókn fór fram. Skýrist það meðal annars af því að skráningar skorti, voru ófullnægjandi eða vörðuðu aðra málavinnslu og eftirfylgd en þær eftirlitsheimsóknir sem lög mæla fyrir um.  

• Jafnframt ber að hafa í huga að barnaverndarþjónusturnar gerðu sjálfar í mörgum tilvikum grein fyrir því í athugasemdum sínum að lögbundnar eftirlitsheimsóknir hefðu ekki farið fram, að skráningar skorti eða að eftirfylgd hefði farið fram með öðrum hætti en með eftirlitsheimsókn á fósturheimili. Því endurspeglar bæði mat GEV á innsendum skráningum og þær upplýsingar sem barnaverndarþjónusturnar sjálfar veittu um framkvæmd eftirlitsins, að eftirlitsheimsóknum hafi í mörgum tilfellum verið ábótavant. 

 Samtöl við börn og ungmenni 

• Samtöl við börn og ungmenni sem voru í fóstri á tímabili athugunarinnar eða höfðu nýverið lokið fóstri benda til þess að eftirlitsheimsóknir til þeirra hafi í mörgum tilfellum verið mun færri en lagaskyldan kveður á um og var áberandi að tíðni heimsókna fækkaði verulega eftir því sem þau urðu eldri.  

• Þá höfðu mörg börn og ungmenni í fóstri takmarkaða vitneskju um eftirlitsskyldu barnaverndarþjónustunnar eða tilgang hennar. Auk þess var algengt að þau höfðu upplifað takmörkuð tækifæri til raunverulegs einkasamtals við starfsmann barnaverndar eða töldu sig ekki hafa fengið skýrt boð um slíkt.  

• Þá nefndi meirihluti ungmennanna að þau hafi ekki treyst starfsmanni barnaverndar og því kosið að segja lítið eða ekkert frá líðan sinni. Þau sem höfðu sagt frá neikvæðri reynslu eða komið öðrum upplýsingum á framfæri við barnaverndarstarfsmann upplifðu mörg hver að ekki hafi verið hlustað á þau eða að ekkert hafi verið aðhafst í málinu. Mörg ungmennanna töldu að frekar væri tekið mark á sjónarmiðum fósturforeldranna en þeirra sjálfra.  

Athugunin dregur fram mikilvægi þess að framkvæmd eftirlits með börnum í fóstri sé markviss, samræmd og í samræmi við lög. GEV leggur áherslu á að farið verði í að styrkja framkvæmd eftirlits, samræma verklag barnaverndarþjónusta og efla réttaröryggi og þátttöku barna í fóstri.  Í skýrslunni eru sett fram 13 úrbótatilmæli sem varða veigamikil atriði og ábendingar til barnaverndarþjónusta. Hefur GEV óskað því að barnaverndarþjónustur upplýsi stofnunina hvernig skal brugðist við tilmælunum og kallar GEV eftir úrbótaáætlun frá barnaverndarþjónustum sem skal skila innan sex mánaða.  

Skýrsluna má nálgast hér: