Aðgerðaáætlunin til að fækka sjálfsvígum á Íslandi byggir á rannsóknum og reynslu og tekur mið af núgildandi stefnum og áætlunum, til dæmis Geðheilbrigðisáætlun og Lýðheilsustefnu. Aðgerðir eru ýmist almennar og beinast að mörgum, til dæmis með vitundarvakningu eins og Gulum september, sem leidd er af Lífsbrú, eða sértækar sem beinast þá til dæmis að ungmennum, fólki í viðkvæmri stöðu eða aðstandendum.

Öll stig sjálfsvígsforvarna

Sjálfsvígsforvarnir byggjast svo á þremur stigum sem öll skipta máli til að vernda líf og styðja fólk á erfiðum tímum. Stigin eru forvarnir sem snúast um að koma í veg fyrir að vandi fólks þróist til hins verra, meðal annars með fræðslu um geðheilsu, félags- og tilfinningafærni og upplýsingum um hvar leita má að stuðningi. Jafnframt með því að rjúfa þögnina og opna á samtal um vanlíðan. Þegar sjálfsvígshugsanir eru orðnar raunverulegar tekur við íhlutun þar sem mikilvægt er að bregðast við og veita viðeigandi stuðning. Stuðningur í kjölfar sjálfsvígs er þriðja stigið og felur í sér að styðja eftirlifendur.

Öll stigin mynda órjúfanlega heild þegar kemur að sjálfsvígsforvörnum. Án forvarna aukast líkur á vanda, án íhlutunar geta líf tapast og án stuðnings í kjölfar sjálfsvígs geta áhrifin sem sjálfsvígið hefur breiðst út og valdið heilsutjóni og skaða.

Staða aðgerðaáætlunar til að fækka sjálfsvígum

Aðgerðir áætlunarinnar eru alls 26 og skiptast í sjö efnisflokka. Nú þegar hefur tveimur aðgerðum verið lokað. Annars vegar hafa verið gefnar út í samvinnu við Blaðamannafélag Íslands ráðleggingar um ábyrga umfjöllun um sjálfsvíg í fjölmiðlum (nr. 4.1). Hins vegar hefur verið undirritaður samningur milli embættis landlæknis og Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu um val á námsefni fyrir öll skólastig sem eflir félags- og tilfinningafærni barna og ungmenna (nr. 5.1). Þessar aðgerðir eru meðal lykilaðgerða í sjálfsvígsforvörnum samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni.

Gagnvirkt mælaborð

Lífsbrú hefur sett upp mælaborð þar sem hægt er að fylgjast með framvindu aðgerðanna í rauntíma. Í dag er í gangi vinna við 15 aðgerðir og í mælaborðinu má sjá stöðu þeirra á einfaldan og aðgengilegan hátt. Mælaborðið eykur gagnsæi og yfirsýn en vinna við sjálfsvígsforvarnir tekur til margra hagsmunaaðila, ráðuneyta, stofnana og félagasamtaka.

Viðbótarfjárveiting frá heilbrigðisráðuneytinu

Verkefnin hafa fengið aukinn kraft með viðbótarfjárveitingu frá heilbrigðisráðuneytinu árið 2025 sem gerir kleift að hraða vinnu við ákveðnar lykilaðgerðir í aðgerðaáætluninni (nr. 4.3, 6.2, 2.4 og 7.2). Þetta eru aðgerðir sem miða að fræðslu fyrir lykilaðila, til dæmis fagfólk, starfsfólk hjálparsíma og presta. Einnig að samræma verklag við mat á sjálfsvígsáhættu innan heilbrigðisþjónustunnar, þannig að fagleg nálgun sé sú sama óháð stað eða þjónustustigi. Ásamt þessu er unnið að því að skýra betur viðbrögð, eftirfylgd og stuðning eftir sjálfsvígstilraunir og sjálfsvíg, með það að markmiði að bæta þjónustu.

Forgang hafa einnig fengið aðgerðir (nr. 5.2 og 5.3) sem fela í sér að uppfæra og gefa út fræðsluefni um geðrækt og sjálfsvígsforvarnir fyrir ungmenni. Bæði verður til uppfært efni sem skólahjúkrunarfræðingar kenna nemendum í 10. bekk grunnskóla en einnig rafrænn upplýsingavefur um geðheilbrigði ætlaður unglingum og ungu fólki.

Verkefni Lífsbrúar

Lífsbrú - miðstöð sjálfsvígsforvarna tekur þátt í rannsóknarverkefni ásamt Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri, Háskólanum í Reykjavík og Landspítala sem fellur undir aðgerð 1.1 í aðgerðaáætluninni. Þar verða skoðaðir mögulegir áhrifaþættir sjálfsvíga og lyfjatengdra andláta á Íslandi, aftur til ársins 2000. Hvert sjálfsvíg verður skoðað með því að tengja saman heilbrigðis- og lyfjagagnagrunna ásamt lýðfræðilegum breytum. Leyfi hefur fengist fyrir rannsókninni og er gagnaöflun hafin. Rannsóknin er að hluta fjármögnuð en styrkur fékkst frá ráðuneyti menningar, rannsókna og háskólamála í árslok 2024. Niðurstöðurnar munu nýtast til að styrkja markvissar forvarnir og byggja upp þekkingu á sviðinu til framtíðar. Í Háskólanum á Akureyri var á dögunum haldið málþing um rannsóknir á sjálfsvígum en á þessum hlekk má fræðast meira um rannsóknina, aðrar rannsóknir og verkefni í málaflokknum.

Mikilvægri þjónustu hefur verið ýtt úr vör sem felur í sér markvissan stuðning fyrir aðstandendur sem missa ástvin í sjálfsvígi (aðgerð nr. 7.1). Þjónustan er nú í boði á Akureyri og nærsveitum. Sorgarmiðstöð leiðir verkefnið en það er unnið í náinni samvinnu við Lífsbrú, Rauða krossinn, lögreglu og margar fleiri stofnanir og félagasamtök. Langtímamarkmið er að þjónustan verði í boði á landsvísu eftir skyndilegt andlát. Verkefnið heitir Hjálp48 sem vísar til þess að þjónustan er í boði innan 48 klukkustunda frá því að beiðni berst. Þjónustan felur í sér frumkvæðisboð, þ.e. aðstandendum er boðin þjónusta Hjálp48 teymisins af lögreglu í tilvikum sjálfsvíga. Þjónustan hefur verið í boði frá því í september 2025 og vinna er nú hafin við að innleiða þjónustuna á Suðurnesjum. Hingað til hefur ekki verið samræmt viðbragð til að grípa aðstandendur eftir sjálfsvíg þannig að með Hjálp48 hefur verið stigið stórt framfararskref.

Sjálfsvíg eru lýðheilsuvandi

Sjálfsvíg eru flókin í eðli sínu og lýðheilsuvandi á heimsvísu. Þetta gerir sjálfsvígsforvarnir flóknar og víðfeðmar. Þær fela í sér breiða samvinnu ráðuneyta, stofnana, háskóla og félagasamtaka. Sjálfsvígum á Íslandi er hægt að fækka, rétt eins og dauðsföllum á sjó og í umferðinni. Það þarf skýra sýn, markvissa samvinnu og viðeigandi fjármagn.

Hvar er hjálp að fá?

Þeim sem glíma við sjálfsvígshugsanir er bent á Píeta símann s. 552-2218, Upplýsingasíma heilsugæslunnar s. 1700, netspjallið heilsuvera.is, Hjálparsíma Rauða krossins s. 1717 og netspjallið 1717.is.

Þeim sem misst hafa ástvin í sjálfsvígi er bent á stuðning í Sorgarmiðstöð s. 551-4141, Upplýsingamiðstöð heilsugæslunnar s. 1700, netspjallið heilsuvera.is, og á Píeta símann s. 552-2218.