Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin WHO velur þema dagsins, 2026 er þemað „Jú! Við getum bundið enda á berkla! - Lönd leiða verkið, fólkið framkvæmir" og vísar það til þess að Sameinuðu þjóðirnar hafa sett sér það markmið að binda endi á lýðheilsuvá vegna berkla fyrir 2030.

Alþjóðlegur berkladagur minnir á að þrátt fyrir lága tíðni berkla á Íslandi greinast árlega ný tilfelli, oft tengd ferðalögum eða uppruna frá svæðum með háa tíðni. Áskoranir felast meðal annars í seinkaðri greiningu, flókinni smitrakningu og meðferð viðkvæmra hópa. Mikilvægt er að viðhalda árvekni, styrkja eftirlit og tryggja aðgengi að greiningu og meðferð til að halda sjúkdómnum í skefjum

Berklar á Íslandi og meðferð

Berklar eru fremur sjaldgæfir hér en síðustu ár hafa greinst 6–20 tilfelli á ári, innan við 2 tilfelli í mánuði. Á tímabilinu 2016–2025 var tilkynnt samtals um 119 tilfelli berklaveiki hér á landi. Árið 2025 voru berklatilfelli hér á landi um 20, sambærilegur fjöldi og bæði árin 2022 og 2023. Flest tilfellin voru staðfest með ræktun og því næmisupplýsingar fyrir hendi við val á meðferð.

Meðferð berklaveiki er flókin. Vegna eiginleika bakteríunnar þarf sérstök berklasýklalyf og fjöllyfjameðferð í að minnsta kosti 6 mánuði við lungnaberklum. Ef ónæmi kemur í ljós gegn algengustu berklalyfjunum lengist meðferð yfirleitt og einnig getur þurft lengri meðferð ef sýkingin er utan lungna, til dæmis í beini eða heila. Sérlega mikilvægt er að næmisupplýsingar fáist þegar um smitandi berkla (berklaveiki) er að ræða, meðal annars vegna þess að meðferð berklasmitaðra til að hindra að þeir þrói með sér berklaveiki er yfirleitt með einu lyfi en val á því þarf að vera í samræmi við næmi berklabakteríu hjá einstaklingi sem er talinn hafa smitað viðkomandi. Mikilvægur munur er á berklaveiki og berklasmiti en berklasmitaðir eru einkennalausir (ekki berklaveikir) og smita ekki.

Faraldsfræði

Flestir sem greinast með berkla hér á landi eru búsettir hér. Meirihluti þeirra er af erlendum uppruna og undanfarin ár hafa endurtekið komið upp tilfelli sem tengjast með nokkurri vissu ferðalögum til ættingja í löndum þar sem berklatíðni er mjög há og hefur víða aukist í kjölfar nýafstaðins heimsfaraldurs. Um áratugaskeið voru innlend smit flest hjá fólki sem hafði smitast á unga aldri fyrir 1960, svokallaðar endurvakningar gamalla smita vegna skertrar virkni ónæmiskerfisins með hækkandi aldri eða við ónæmisbælandi lyfjameðferð. Undanfarin 3-5 ár hafa nýlegar sýkingar orðið meira áberandi en áður meðal fólks sem er talið hafa smitast hér á landi.

Heimilislausir eru víðast hvar í heiminum sérlega viðkvæmur hópur hvað berkla varðar, vegna ótryggs aðgengis að heilbrigðisþjónustu og oft á tíðum lélegs næringarástands. Töf á greiningu, minnkað mótstöðuafl gegn sýkingunni þrátt fyrir meðferð og aukin hætta á misbresti í meðferð, vegna aukaverkana eða minnkaðrar getu til að sinna meðferðinni, gera berkla sérstaklega varasama hjá fólki í viðkvæmri félagslegri stöðu, ekki síst ef geðsjúkdómar, svo sem fíknisjúkdómar, eru fyrir hendi.

Á árinu 2025 greindist að minnsta kosti einn einstaklingur með smitandi berkla sem talinn er hafa smitast hér á landi í tengslum við berklaveikindi meðal heimilislausra 2024. Eftirliti einstaklinganna sem tengdust berklaveikum 2024 er ekki lokið auk þess sem smit hafa greinst í tengslum við tilfellið sem greindist 2025, meðal annars hjá heilbrigðisstarfsfólki. Berklahrina sú sem hófst 2024 er því enn ógn við viðkvæman hóp og þá sem sinna bráðveikum sjúklingum hér á landi.

Greining og smitrakning

Fremur algengt er að fólk sem greinist með smitandi berkla hér á landi hafi verið með einkenni í þrjá mánuði eða lengur, sem eykur líkur á að berklar hafi smitast til annarra fyrir greiningu. Minnst þrír einstaklingar sem greinst hafa með berkla undanfarin fimm ár höfðu sennilega smitast hér á landi innan fárra ára án þess að vitað væri um tengsl við þekkt berklatilfelli og að minnsta kosti tveir aðrir höfðu tengsl við tilfelli en fundust ekki við rakningu, tóku ekki þátt í rakningu eða afþökkuðu fyrirbyggjandi meðferð. Utanumhald með eftirliti og aðgengi að heilbrigðisskoðun með tilliti til berkla þegar þannig stendur á þarf að tryggja, en eins og er eru engar leiðbeiningar eða reglur um merkingar berklasmits eða áhættu vegna berklaveiki í sjúkraskrá sem allar stofnanir sem sinna bráðaþjónustu hafa aðgang að.

Eftirfylgni

Flestir sem þurfa berklalyfjameðferð, hvort sem er vegna berklasmits eða berklaveiki, fá hana hjá smitsjúkdómalæknum Landspítala. Flestir fá meðferðina að mestu eða öllu leyti gegnum göngudeildir. Fyrir kemur að fólk sé svo veikt að það þurfi sjúkrahúsinnlögn eða þurfi lyf gegn ónæmum berklum sem erfitt er að nota utan sjúkrahúsa, en hluti þeirra sem fá meðferð á sjúkrahúsum eru þar vegna skorts á heppilegri aðstöðu til einangrunar utan sjúkrahúsa. Landspítali hefur tryggt nokkrum aðilum húsnæði til einangrunar utan legudeilda undanfarin ár, en ef fólk hefur ekki öruggt húsaskjól, þótt ekki þurfi einangrun, er hætt við að meðferð fari út um þúfur eða að grípa þurfi til nýstárlegra aðferða til að tryggja áframhaldandi aðgang að meðferðinni og að henni sé sinnt sem skyldi.

Víða erlendis er meðferð undir beinu eftirliti (enska: directly observed therapy; DOT) mikið notuð en reynsla af henni hér er takmörkuð þó nýlega hafi slíkt úrræði verið í boði. Mikill kostur er ef fólk getur fengið áreiðanlegt eftirlit og meðferð í eigin nærumhverfi, hvort sem um ræðir berklasmit eða berklaveiki, vegna kostnaðar og líkinda þess að fólk sinni meðferð og sé opinskátt um vandamál sem upp kunna að koma á meðan meðferð stendur. Mikil hætta getur verið á útbreiðslu og nokkur hætta á þróun ónæmis ef meðferð er ekki sinnt á tilhlýðilegan hátt og því mikið í húfi ef ekki er hægt að tryggja aðgengi og viðeigandi stuðning við greiningu og meðferð berkla.

Hlutverk sóttvarnalæknis

Sóttvarnalæknir kemur að gerð leiðbeininga um forvarnir, smitrakningar og fleira og tryggir landinu aðgengi að nauðsynlegum lyfjum vegna berklameðferðar með samningum um lágmarksmagn tiltekinna lyfja samkvæmt reglugerð sem birgjar skuldbinda sig til að eiga í vöruhúsi.

Sem stendur hefur sóttvarnalæknir ekki yfirsýn yfir berklasmit og rakningar, svo sem hversu margir eru metnir með tilliti til smits út frá hverju tilfelli smitandi berkla, hversu mörgum er boðin meðferð, hversu margir þiggja og svo framvegis. Það takmarkar að einhverju leyti innsýn sóttvarnalæknis í byrði berklasmita, hvaða lyf verða fyrir valinu og hversu margir fá ekki forvarnarmeðferð þrátt fyrir smit, sem eykur þá hættu á þróun berklaveiki miðað við þá sem fá meðferð.

Reglugerð um skýrslugerð vegna sóttvarna nr. 221 frá 2012, þar sem skilgreint er hvaða sjúkdómar eru tilkynningarskyldir nefnir „berkla“ sem hefur frá upphafi verið túlkað sem virkir berklar eða berklaveiki, en ekki berklasmit. Þessi túlkun kemur til af því að minnihluti þeirra sem smitast af berklum veikjast, þeir sem eru smitaðir en ekki veikir eru ekki smitandi og margir berklaveikir eru heldur ekki smitandi, ólíkt öðrum tilkynningarskyldum sjúkdómum svo sem sárasótt, lifrarbólgu B og HIV.

Tilkynningarskylda um berkla

Tilkynningarskylda felur í sér sendingar á greiningu frá rannsóknarstofu eða gerð klíniskrar tilkynningar sem senda til sóttvarnalæknis hjá embættis landlæknis. Heimtur á klínískum tilkynningum eru mjög misgóðar eftir sjúkdómum og mest áhersla er lögð á tilkynningar sjúkdóma sem líklegastir eru til að berast milli manna innanlands.

Berklasmit hefur ekki verið hægt að vakta með sjálfvirkum rafrænum aðferðum eins og gert er með marga sjúkdóma, því engir vel skilgreindir greiningarkóðar fyrirfinnast fyrir berklasmit án berklaveiki í kóðakerfi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar sem notað er í vöktun sóttvarnalæknis. Ekki er heldur hægt að tengja berklasmit við rannsóknarniðurstöður því rannsókn með húðprófi skilar ekki niðurstöðu frá rannsóknarstofu. Hins vegar hefur undanfarin 2-3 ár í vaxandi mæli verið notuð rannsókn á blóðsýni til greiningar berklasmita. Þeim niðurstöðum væri hægt að skila með rafrænum hætti til sóttvarnalæknis ef ákveðið væri að berklasmit ætti að tilkynna. Einnig er rafrænt kerfi til klíniskra tilkynninga í vinnslu hjá sóttvarnalækni með styrk frá Evrópusambandinu, sem myndi auðvelda tilkynningar berklasmita.

Lokaorð

Á Íslandi erum við í forréttindastöðu hvað varðar berkla, með lága tíðni og mjög lágt hlutfall ónæmra berkla. Mikilvægt er að sinna berklum áfram af vandvirkni til að viðhalda árangrinum. Heilbrigðisstarfsfólk hér á landi þarf þjálfun, leiðbeiningar og stuðning við mat á því hvenær er ástæða til að útiloka berkla hjá skjólstæðingum af fjölbreyttum uppruna og því með mjög ólíka bakgrunnsáhættu á berklasmiti og berklaveiki. Einnig er mikilvægt að tryggja fræðslu um smitvarnir fyrir heilbrigðisstarfsfólk og berklasjúklinga og tryggja aðstæður sem draga úr smithættu á heilbrigðisstofnunum og í nærumhverfi berklasjúklinga sem fá meðferð úti í samfélaginu.

Sjá einnig

• World TB Day 2026. Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni (WHO).

• Grein í Eurosurveillance í tilefni af alþjóðlega berkladeginum 2023: Cost-effectiveness of active tuberculosis screening among high-risk populations in low tuberculosis incidence countries: a systematic review, 2008 to 2023.

• Berklagreiningar í Evrópu eru aðgengilegar á vef Sóttvarnastofnunar Evrópu (ECDC)

• Notkun berklaprófa

• Leiðbeiningar um berklaskimun og rakningu

• Berklar. Leiðbeiningar fyrir starfsfólk í heilbrigðisþjónustu, félagsþjónustu og þrifum

Sóttvarnalæknir