Ákvörðun nr. 9/2026

Þann 11. mars 2026 kom nefnd um eftirlit með lögreglu saman til fundar og tók eftirfarandi ákvörðun nr. 9/2026.

Inngangur

Nefnd um eftirlit með lögreglu tók ákvörðun á fundi nefndarinnar, þann 9. maí 2025, um að hefja frumkvæðisathugun á grundvelli c-liðar 1. mgr. 35. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Var sú ákvörðun tekin í kjölfar fréttaflutnings Kveiks á RÚV þann 29. apríl sama ár, sem fjallaði meðal annars um að viðkvæmum gögnum hafi verið stolið frá lögreglu og sérstökum saksóknara.

Frumkvæðisathugun nefndarinnar snýr að verklagi er varðar geymslu gagna hjá lögregluembættum landsins. Markmið athugunarinnar er að skoða hvort meðferð gagna hjá lögregluembættunum sé fullnægjandi til að koma í veg fyrir að gagnaleki geti átt sér stað og ef svo er ekki, kanna til hvaða ráðstafana unnt sé að grípa.

Með bréfi dags. 16. maí 2025 óskaði nefndin eftir upplýsingum um hvernig staðið er að eftirfarandi hjá embættunum:

· Varðveislu gagna, eyðingu þeirra, bæði að því er varðar öll gögn sem varða rannsóknir sakamála, þ.m.t. vinnugögn auk allra gagna sem aflað er á grundvelli dómsúrskurða eða með samþykki.

· Vörnum/tæknilausnum til að koma í veg fyrir afritun gagna, bæði að því er varðar öll gögn sem varða rannsóknir sakamála og gagna sem aflað er á grundvelli dómsúrskurðar eða með samþykki.

· Skrásetningu á hvenær og hvaða starfsmenn lögreglu hafa opnað, skoðað eða breytt skjölum sem varða rannsóknir sakamála.

· Að tryggja að uppflettingar í málaskrá lögreglu séu ávallt rekjanlegar til einstakra lögreglumanna og sé einungis beitt í lögmæltum tilgangi.

Einnig óskaði nefndin eftir öllum verklagsreglum sem varða framangreint, hvort sem þær eru opinberar eða ekki.

Svör bárust frá öllum lögregluembættum landsins, auk héraðssaksóknara. Eftir að drög að ákvörðun nefndarinnar lágu fyrir þann 27. janúar sl. veitti nefndin embættunum tækifæri til að koma með athugasemdir við þau. Umsagnir bárust frá ríkislögreglustjóra, lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, lögreglustjóranum á Suðurlandi, lögreglustjóranum í Vestmannaeyjum og héraðssaksóknara. Ákvörðun nefndarinnar byggir á framangreindum gögnum og upplýsingum sem bárust frá embættunum.

Rétt er að árétta að það fellur ekki undir verksvið nefndarinnar að rannsaka mögulega saksókn vegna þeirra þátta sem varðar mögulega refsiverða háttsemi í starfi lögreglumanns sem greint var frá í þætti Kveiks. Sú rannsókn er á hendi lögreglustjórans á Suðurlandi sem var falið rannsókn málsins með bréfi frá embætti ríkissaksóknara, dags. 9. maí 2025. Nefndin áréttar að í ákvörðun þessari er eingöngu farið yfir þá þætti er lúta að kerfum lögreglu, virkni þeirra og eiginleika.

2. Lög og reglur sem gilda um álitaefni er varða athugun nefndarinnar

2.1. Hlutverk ríkislögreglustjóra varðandi upplýsingakerfi lögreglu

Í 5. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er fjallað um hlutverk ríkislögreglustjóra. Þar segir m.a. að embættið eigi að:

“að halda málaskrá um kærur sem berast lögreglu um afbrot með öllum nauðsynlegum upplýsingum sem mál varða, dagbók lögreglu með upplýsingum um erindi til lögreglu og úrlausn þeirra, skrá yfir handtekna menn og aðrar skrár sem nauðsynlegar eru í þágu löggæsluhagsmuna til að afstýra yfirvofandi hættu eða sporna við afbrotum.”

Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögreglulögum kemur m.a. fram að ríkislögreglustjóri verði að halda eða hafa yfirumsjón með og viðhalda miðlægum upplýsingakerfum sem lögreglustjórar beina upplýsingum til með öllu því sem máli skiptir varðandi starfsemi lögreglunnar í landinu svo sem nánar verði kveðið á um í reglugerð. Þá kemur einnig fram í athugasemdum við 5. gr. frumvarpsins, að ríkislögreglustjóra sé ætlað að vinna að og gera tillögur um hvaðeina í þessum efnum og síðan miðla ákvörðunum, verklagsreglum og leiðbeiningum til lögreglustjóra og lögregluliða.

Einnig kemur fram í 3. mgr. 7. gr. laga nr. 75/2019 um vinnslu persónuupplýsinga í löggæslutilgangi að ríkislögreglustjóri haldi skrár lögreglu samkvæmt ákvæðum lögreglulaga. Þó geti ríkislögreglustjóri veitt einstökum lögreglustjórum heimild til að halda þær skrár sem þeir telja þörf á í löggæslutilgangi.

Reglugerð nr. 325/2021 um starfsemi, hlutverk og ábyrgð embættis ríkislögreglustjóra var sett með heimild í lögreglulögum. Í 15. gr. reglugerðarinnar kemur fram að ríkislögreglustjóri skuli reka og bera ábyrgð á upplýsingakerfum lögreglu, þar með talið miðlægu málakerfi sem heldur utan um öll verkefni lögreglunnar. Í því felst meðal annars að ríkislögreglustjóri á og rekur miðlægan tölvubúnað og netkerfi sem lögregluembættin tengjast, ber ábyrgð á þróun kerfanna og annast þjónustu við notendur þeirra. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. sömu reglugerðar gerir ríkislögreglustjóri ráðstafanir til þess að við skráningu í upplýsingakerfi lögreglu sé gætt að því að upplýsingar séu réttar og áreiðanlegar og að fullnægt sé skilyrðum laga fyrir skráningu. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. reglugerðarinnar, gerir ríkislögreglustjóri jafnframt ráðstafanir til þess að tryggja með skipulögðum og kerfisbundnum hætti öryggi upplýsingakerfa lögreglu þannig að óviðkomandi fái ekki aðgang að þeim eða geti haft áhrif á skráningu. Skv. 4. mgr. sama ákvæðis skráir ríkislögreglustjóri upplýsingar um uppflettingar í málakerfi lögreglu. Hvert lögregluembætti, þar á meðal héraðssaksóknari, ber síðan ábyrgð á öryggi við vinnslu persónuupplýsinga, að meðferð þeirra samrýmist reglum og að komið sé í veg fyrir óheimilan aðgang, breytingu eða miðlun upplýsinga, sbr. 3. mgr. 16. gr. reglugerðar nr. 75/2019.

Reglugerð nr. 577/2020 um skrár lögreglu og vinnslu persónuupplýsinga, var sett með heimild í lögum nr. 75/2019 um vinnslu persónuupplýsinga í löggæslutilgangi. Í 2. gr. reglugerðarinnar segir að ríkislögreglustjóri haldi eftirfarandi skrár í samræmi við i-lið 1. mgr. 5. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og 7. gr. laga nr. 75/2019:

Málaskrá um kærur sem berast lögreglu um afbrot þar sem eftirfarandi upplýsingar verða skráðar: Nöfn málsaðila og annarra sem málið varðar, ásamt kennitölu lögheimili og dvalarstað, vettvangur brots eða atburðar, brotaflokkur eða flokkur viðfangsefnis, ökutæki og aðrir munir sem tengjast máli, fíkniefni sem tengjast máli, listi yfir skýrslur máls, upplýsingar um rannsóknarferli máls.

Málaskrá um erindi sem berast lögreglu þar sem eftirfarandi upplýsingar eru skráðar: Nöfn tilkynnenda og annarra sem málið varða, ásamt kennitölu, lögheimili og dvalarstað, hvaða lögreglumenn voru á vettvangi, hver skráir skýrslu vegna atburðar, lögreglutæki á vettvangi, upplýsingar um úrlausn máls.

Skrá yfir handtekna menn þar sem eftirfarandi upplýsingar eru skráðar: Nafn þess handtekna, kennitala, lögheimili og dvalarstaður, brot sem leiddi til handtöku, vettvangur handtöku og tímasetning hennar, upplýsingar um aðstandendur og önnur yfirvöld, hver sá um handtökuna, skráir skýrslu og ákveður vistun, ástand við handtöku, aðrar upplýsingar sem varða handtöku, aðbúnað hins handtekna og meðferð máls á meðan á handtöku stóð.

Gagnagrunn þar sem skráðar eru upplýsingar um einstaklinga, hópa, félög, fyrirtæki eða annað sem tengist brotaflokkum: Fíkniefnum, barnaklámi, peningaþvætti, hryðjuverk, fjármögnun skipulagðrar glæpastarfsemi, ólögmætum flutningi fólks.

Aðrar skrár í löggæslutilgangi: Í samræmi við 244. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er lögreglustjórum heimilt að halda skrár með upplýsingum um brotaferil einstakra manna og atriði er varða þeirra einkahagi; þar með talið er heimilt að halda svonefnda síbrotalista s.s. skrá með upplýsingum um þekkta afbrotamenn.. Ef þeim upplýsingum sem safnað er samkvæmt ákvæði þessu heyra ekki undir lög um opinber skjalasöfn skal þó ekki geyma þær lengur en nauðsyn ber til og þeim skal að lokum eytt.

Að lokum má vísa til laga nr. 75/2019 um vinnslu persónuupplýsinga í löggæslutilgangi en markmið þeirra skv. 1. gr. laganna er að stuðla að því að yfirvöld á sviði refsivörslu fari með persónuupplýsingar í samræmi við grundvallarsjónarmið og reglur um persónuvernd og friðhelgi einkalífs og að tryggja áreiðanleika og gæði slíkra upplýsinga, auk þess að greiða fyrir skilvirkum störfum og nauðsynlegri miðlun persónuupplýsinga þessara yfirvalda sín á milli og til annarra.

2.2. Sérstakar kröfur sem gerðar eru til starfsmanna lögreglu og héraðssaksóknara

Allir starfsmenn sem ráðnir eru, skipaðir eða settir er skylt að veita heimild til bakgrunnsskoðunar þannig að embættið geti fullnægt lagaskyldu sem hvílir á embættinu skv. 28. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, en þar segir að engan megi skipa, setja eða ráða til starfa hjá lögreglu sem hefur hlotið fangelsisdóm fyrir refsiverðan verknað sem framinn var eftir að hann varð fullra 18 ára eða sýnt af sér háttsemi sem getur rýrt það traust sem starfsmenn lögreglu verða almennt að njóta. Þeir sem eru ráðnir, skipaðir eða settir eru látnir undirrita þagnarskylduyfirlýsingu og heitstaf áður en þeir hefja störf hjá lögregluembætti eða héraðsaksóknara.

Á lögreglu hvílir almenn og virk upplýsingaskylda og henni ber að veita réttar og fullnægjandi upplýsingar. Starfsfólki lögreglu ber undantekningalaust að virða lögbundna þagnarskyldu og reglur um vernd trúnaðar- og persónuupplýsinga, sbr. t.d. lög nr. 75/2019 um vinnslu persónuupplýsinga í löggæslutilgangi. Í lögreglunni er unnið út frá reglunni um nauðsynlega vitneskju. Í henni felst að starfsfólk lögreglu, á aðeins að hafa aðgang að upplýsingum um það sem skiptir máli fyrir verkefni hennar eða hlutverk. Upplýsingum má ekki miðla til annarra samstarfsmanna nema nauðsyn krefji vegna starfa þeirra og það þjóni skýrum faglegum tilgangi eða fyrir því séu gildar málefnalegar ástæður. Þá er kveðið á um þagnarskyldu í 18. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, auk 136. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þar sem kemur fram að brot á þagnarskyldu geti varðað allt að þriggja ára fangelsi.

Þessu til viðbótar eru í gildi siðareglur starfsfólks ríkisins nr. 655/2024, siðareglur lögreglu frá 23. nóvember 2023 og fyrirmæli ríkissaksóknara um siðareglur ákærenda frá 8. nóvember 2017 en í tveimur síðarnefndu reglunum er þagnarskylda og rétt meðferð persónuupplýsinga áréttuð sérstaklega. Þá eru í gildi reglur ríkislögreglustjóra um eftirlit með uppflettingum í lögreglukerfinu og heilindamat ríkislögreglustjóra frá 9. janúar 2024 sem er framkvæmt fyrir alla starfsmenn sem sækja um starf hjá embættum lögreglu og héraðssaksóknara. Þá eru starfsmenn einnig látnir undirrita yfirlýsingu um að hafa kynnt sér reglur um aðgang að upplýsingakerfum lögreglunnar.

[…]

9. Niðurstaða

Nefndin telur að gagnaöryggi og rekjanleiki í bæði málaskrá lögreglu og því kerfi sem vistar stafræn sönnunargögn sé ásættanlegt. Það sama á hins vegar ekki við um sameiginlegt netdrif lögregluembætta landsins.

Eins og gögn málsins bera með sér er málaskrá lögreglu aðgangsstýrð og rekjanleg, auk þess sem reglulegt eftirlit virðist vera með uppflettingum lögreglumanna í kerfinu. Með vísan til þeirra upplýsinga sem nefndinni bárust frá lögregluembættum landsins og héraðssaksóknara gerir nefndin ekki athugasemdir við gagnaöryggi og rekjanleika í kerfinu. Þó myndi tillaga lögreglustjórans á Norðurlandi eystra þess efnis að koma upp uppflettigluggum í málaskránni, þar sem starfsmenn eru krafðir skýringa á uppflettingum sínum á málum sem þeir eru ekki skráðir á, vera til bóta. Þá telur nefndin tækifæri til aukinnar skilvirkni og gagnaöryggis með því að samtengja betur málaskránni og önnur kerfi sem lögreglan notar eins og því sem vistar ljósmyndir. Þá væru rafrænar undirskriftir á skýrslum innan málaskrár lögreglu til þess fallnar að auka skilvirkni í störfum lögreglu.

Aðgangi að kerfi sem vistar stafræn sönnunargögn er stýrt þannig að lögreglumenn sjá aðeins eigin upptökur en starfsmenn lögregluembætta í rannsóknardeild og á ákærusviði, yfirlögregluþjónn og lögreglustjóri geta þó séð allar upptökur. Ítarleg aðgerðaskráning er á þeim aðgerðum sem framkvæmdar eru innan kerfisins sem hægt er að rekja niður á einstaka starfsmenn. Búkmyndavélakerfi var tekið í notkun samhliða rafvarnarvopnum. Allar upptökur kerfisins færast sjálfkrafa inn á kerfi sem vistar stafræn sönnunargögn og er tengt við málaskrá lögreglu. Það myndefni sem skilgreint er sem sönnunargagn færist sjálfkrafa inn á málaskránna með hlekk inn á kerfið. Með vísan til þeirra upplýsinga sem nefndinni bárust frá lögregluembættum landsins og héraðssaksóknara gerir nefndin ekki athugasemdir við gagnaöryggi og rekjanleika í kerfinu.

Nefnd um eftirlit með lögreglu telur hins vegar brýna þörf á að bæta öryggi vistunar gagna inni á sameiginlegu svæði þar sem m.a. eru geymd viðkvæm rannsóknargögn. Nefndin telur að varsla þeirra gagna sem þar eru vistuð sé ófullnægjandi. Samkvæmt upplýsingum frá ríkislögreglustjóra er vinna yfirstandandi við að koma upp nýju kerfi sem tekur við af svæðinu. Nefndin hvetur ríkislögreglustjóra til að hraða þeirri vinnu, til að tryggja megi með fullnægjandi hætti öryggi gagna, rekjanleika og aðgangsstýringu hjá öllum lögregluembættum landsins.

Með vísan til þeirra upplýsinga sem nefndinni bárust frá lögregluembættum og héraðssaksóknara gerir nefndin ekki athugasemdir við gagnaöryggi annarra kerfa lögreglu.

Þær upplýsingar sem nefndinni bárust, bera með sér að ákveðna yfirsýn virðist skorta yfir gagnakerfi lögreglu. Nefndin þurfti ítrekað að kalla eftir nánari útskýringum á margvíslegum þáttum kerfanna sem ekki virtust liggja ljósir fyrir. Þá er varðveislutími gagna í sumum kerfum á reiki og jafnvel mismunandi á milli embætta. Loks virðast embættin vinna með mismunandi hætti með gögn á fyrrnefndu svæði.

Ríkislögreglustjóri hefur sett einstaka verklagsreglur um varðveislutíma gagna o.fl. en þó er þörf á frekari samræmingu með uppfærslu á fyrirliggjandi verklagsreglum og setningu nýrra sem gilda þvert á öll embætti lögreglu, m.a. um gagnaöryggi og varðveislutíma gagna. Nefndin ítrekar að það er í verkahring ríkislögreglustjóra að setja slíkar samræmdar reglur sbr. 5. gr. lögreglulaga.

Á grundvelli alls framangreinds er ljóst að ákveðnir vankantar eru á gagnaöryggi hjá embættum lögreglu sem þarf að bregðast við. Samkvæmt þeim upplýsingum sem nefndinni bárust er yfirstandandi umbótavinna varðandi gagnaöryggi og aðgerðaskráningar á fyrrnefndu svæði á vettvangi ríkislögreglustjóra. Sú vinna hófst í kjölfar frumkvæðisathugunar nefndarinnar. Fleiri embætti eru einnig í umbótavinnu þar á meðal lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, lögreglustjórinn á Suðurlandi og lögreglustjórinn í Vestmannaeyjum. Afar brýnt er að þeirri vinnu verði hraðað. Til þess þarf fjármagn en samkvæmt upplýsingum frá ríkislögreglustjóra eru kerfisuppfærslur og innleiðing nýrra kerfa háðar sértekjum frá lögregluembættunum. Nefndin telur þetta fyrirkomulag fela í sér ófyrirsjáanleika og valda töfum. Er vakin athygli dómsmálaráðuneytisins á því.

Nefnd um eftirlit með lögreglu fer fram á það að vera upplýst um þær umbætur sem verða á kerfum lögreglu sem og setningu og uppfærslu verklagsreglna.

Nefnd um eftirlit með lögreglu

Margrét Einarsdóttir

formaður

Kristín Edwald Flosi Hrafn Sigurðsson