Flestir hafa heyrt um berkla sem alvarlegan lungnasjúkdóm, en færri vita að margir sem komast í snertingu við bakteríuna veikjast aldrei. Þessir einstaklingar eru með berklasmit og það er ekki smitandi.

Hér á eftir er yfirlit um muninn á berklasmiti og berklaveiki, hvernig smit verður og hvenær á að leita sér aðstoðar.

Hvað eru berklar?

Berklar orsakast af bakteríunni Mycobacterium tuberculosis. Berklabakterían smitast með loftbornum úða/dropum sem myndast þegar einstaklingur með smitandi berkla frá lungum hóstar eða hnerrar. Sýking í lungum er algengust, en bakterían getur einnig lagst á aðra líkamshluta, svo sem nýru, bein eða miðtaugakerfið.

Hvað þýðir að vera með berklasmit?

Berklasmit þýðir að einstaklingur hefur komist í snertingu við berklabakteríuna, en ónæmiskerfið heldur henni í skefjum.

Viðkomandi:

• er ekki veikur

• hefur engin einkenni

• og getur ekki smitað aðra, við neinar aðstæður.

Flestir sem eru með berklasmit fá aldrei sjúkdóm, en flestum á Íslandi er boðin lyfjameðferð til að minnka líkur á framtíðarberklum.

Hvernig smitast berklar?

Berklasmit verður yfirleitt við langvarandi eða náin samskipti innandyra við einstakling sem er með virka og smitandi berkla í lungum.

Fólk með berklasjúkdóm eingöngu utan lungna (til dæmis í eitlum eða beinum) er ekki smitandi.

Berklar smitast ekki:

• við snertingu, til dæmis faðmlag eða handaband

• af yfirborðum

• með sameiginlegum áhöldum eða fatnaði

• frá einstaklingum með berklasmit.

Talið er að aðeins 10% ómeðhöndlaðra sem smitast fái virka berklaveiki síðar á ævinni.

Hver eru helstu einkenni berklaveiki?

Berklaveiki þróast hægt og einkenni koma oft smám saman. Algeng einkenni eru:

• langvarandi hósti (lengur en 3 vikur)

• blóðugur uppgangur/hósti

• hiti og nætursviti

• lystarleysi og þyngdartap

• þreyta og slappleiki

• brjóstverkur eða mæði

Ef þú ert með þessi einkenni, sérstaklega ef þú hefur dvalið lengi í landi þar sem berklar eru algengir, ættir þú að hafa samband við heilsugæslu.

Greining og meðferð

Greining á berklum byggir á samtali við lækni, blóðprófi, húðprófi, lungnamynd og sýnatöku úr hráka.

• Virkir (smitandi) berklar (berklaveiki) eru meðhöndlaðir með nokkrum lyfjum í að minnsta kosti sex mánuði.

• Berklasmit er meðhöndlað með einu lyfi í sex mánuði eða skemmri blönduðum kúr, eftir aðstæðum.

Einstaklingur með smitandi berkla er yfirleitt ekki smitandi eftir tveggja vikna meðferð.

Hvernig stöndum við að forvörnum?

Á Íslandi er:

• gerð skimun hjá einstaklingum vegna berklasmits eða virkra berkla við umsókn um dvalarleyfi hjá fólki utan evrópska efnahagssvæðisins með ákveðnum undantekningum,

• unnið markvisst að rakningu þegar smitandi berklar greinast,

• öllum boðin meðferð við berklasmiti til að koma í veg fyrir sjúkdóm síðar.

Bólusetning gegn berklum (BCG) er ekki hluti af almennum bólusetningum, en er notuð erlendis til að vernda ungbörn gegn alvarlegri berklasýkingu sérstaklega í löndum þar sem tíðni berkla er algengari.

Hvert á að hafa samband við ef grunur um berkla eða berklasmit?

Ef þú hefur grun um berklaveiki, ert með einkenni eða telur þig mögulega hafa orðið útsettan/útsetta fyrir smitandi berklum:

• Hafðu samband við heilsugæsluna

• Ef einkenni eru mikil/alvarleg, hafðu samband við bráðamóttöku

Einstaklingar með smitandi berkla eiga að forðast umgengni við aðra (vera í einangrun) að minnsta kosti fyrstu tvær vikur meðferðar.

Einstaklingar í einangrun mega fara utandyra, en ættu að hafa grímu (FFP2 / N95) til að nota ef nánd við aðra er óhjákvæmileg.

Ef dvöl í sama rými með smitandi berklasjúkling innandyra er nauðsynleg, er æskilegt að bæði sjúklingur og aðrir noti grímur.

Í stuttu máli

• Berklasmit: Einstaklingar eru ekki veikir, ekki smitandi.

• Smit krefst langvarandi útsetningar fyrir hósta frá smitandi einstaklingi.

• Berklar eru meðhöndlanlegur sjúkdómur með góðum árangri en tekur tíma.

• Leitaðu aðstoðar við langvarandi hósta eða önnur einkenni samanber að ofan.

Nánar um berkla á vef embættis landlæknis

Sóttvarnalæknir