Langvinnar sýkingar með sumum undirgerðum geta leitt til krabbameins á sýkingarstaðnum. Leghálskrabbamein hafa verið langalgengust, en HPV tengist líka öðrum krabbameinum í húð og slímhúðum sem geta komið fram hjá öllum kynjum.

Síðastliðin 15 ár hefur verið bólusett gegn leghálskrabbameini hjá stúlkum hér á landi og frá 2023 hefur bólusetning verið gefin óháð kyni til að varna þróun krabbameina hjá öllum kynjum og draga úr útbreiðslu HPV sýkinga sem bólusetningar beinast gegn.

Auk krabbameinstengdra undirgerða HPV eru einnig til undirgerðir sem valda vörtum, en kynfæravörtur er hægt að fyrirbyggja með bólusetningum.

Forvarnir gegn HPV

Einungis þrír árgangar hafa fengið bólusetningar gegn HPV óháð kyni hér á landi enn sem komið er. Átak HPV bólusetninga pilta í árgöngum 2008–2010 í þeim tilgangi að jafna aðgengi að bólusetningunni milli kynja hófst nú í haust og heldur áfram fram á mitt þetta ár. Á mynd 1 má sjá þátttöku árganga 2007–2014 í fyrsta skammti HPV bólusetningar í lok febrúar 2026, en framkvæmd bólusetninga í framhaldsskólum átti sér stað í janúar og febrúar.

Mynd 1:

• Árgangur 2007 er hafður með til að sýna muninn á kynjunum þegar bólusetningar hafa eingöngu verið gjaldfrjálsar fyrir stúlkur - árgangar 2008–2010 hófu veturinn 2025–2026 með samskonar þátttökumynstur og árgangur 2007 á mynd 1.

• Árgangur 2014 er með til að sýna stöðuna þegar engum hefur boðist (ennþá) gjaldfrjáls bólusetning, en bólusetningar þess árgangs hefjast haustið 2026.

• Árgangar 2008–2010 sýna þátttöku eftir kynjum þegar fyrirkomulag bólusetninga hefur ekki verið hið sama fyrir öll kyn.

• Árgangar 2011–2013 sýna þátttöku þegar bólusett er óháð kyni samkvæmt áætlun.

Bólusetningar má gefa fullorðnum en ávinningur eftir að smit hefur átt sér stað er mjög óviss og því er ekki almennt mælt með bólusetningu eftir 27 ára aldur. Bólusetning einstaklinga með sérstaka áhættuþætti getur átt rétt á sér upp í 45 ára aldur eða svo. Hér á landi greiða fullorðnir bóluefnið sjálfir, en þar sem gefa þarf að minnsta kosti tvo skammta getur það orðið mjög kostnaðarsamt.

Auk bólusetninga til að hindra krabbamein tengd HPV dregur krabbameinsleit með leghálsskimun úr líkum á þróun krabbameins ef HPV sýking hefur átt sér stað, með því að forstigsbreytingar eða snemmstig krabbameins greinist frekar en langt gengin krabbamein. Mjög mikilvægt er því að konur þiggi skimun þegar boð berst. Því miður eru ekki til gagnlegar leiðir til að skima fyrir HPV sýkingum utan legháls og engin sértæk meðferð til að lækna HPV sýkingar þekkist, afleiðingar sýkinganna eru meðhöndlaðar með aðgerð til að fjarlægja mein (vörtur eða krabbamein) eða krabbameinsmeðferð.

Framtíð aðgerða gegn HPV

Bólusetningarátakið fyrir pilta sem nú stendur yfir snýst um að koma fyrsta skammti HPV bólusetningar til sem flestra í markhópnum, þar sem bólusetning gegn HPV sem hefst fyrir 21 árs aldur er mjög áhrifarík þótt eingöngu sé notaður stakur skammtur. Önnur lönd í Evrópu eru sum farin að nota stakan skammt í áætlunarbólusetningum og mörg fleiri lönd hafa tekið það til umræðu. Þátttaka í átakinu hingað til er nú þegar nógu góð til að ástæða sé til að taka þá umræðu upp hér á landi. Ef úr verður að nota stakan skammt kerfisbundið í almennum bólusetningum hér á landi er rétt að taka til athugunar hvort svigrúm skapist til að víkka markhóp bólusetninga til að jafna enn frekar aðgengi kynjanna að þessari mikilvægu forvarnaraðgerð.

Stúlkur í árgöngum 1998–1999 voru þær fyrstu sem fengu bólusetningu gegn HPV almennt hér á landi. Nú hafa þær þegar fengið boð í leghálsskimun og er nú til athugunar hjá embætti landlæknis hvort niðurstöður skimana hjá bólusettum konum gefi tilefni til að breyta skimunarleiðbeiningum fyrir bólusettar konur frá því sem gilt hefur fyrir óbólusettar konur.

Sóttvarnalæknir