Hæstiréttur

Kærumál. Dómkvaðning matsmanns.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina beiðni G hf. um dómkvaðningu matsmanna til að leggja mat á nánar tilgreind atriði í máli sem G hf. höfðaði á hendur S hf. til riftunar á niðurfellingu veðréttar fyrrgreinda félagsins í hollenska félaginu F.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. júlí 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júlí 2014, þar sem tekin var til greina beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Stoðir hf., greiði varnaraðila, Glitni hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur, föstudaginn 11. júlí 2014.

Með matsbeiðni, sem var lögð fram á dómþingi 14. apríl sl., hefur matsbeiðandi sem jafnframt er stefnandi, Glitnir hf., kt. 550500-3530, Sóltúni 26, Reykjavík, óskað þess, með vísan til IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að dómkvaddir verði tveir hæfir, sérfróðir og óvilhallir matsmenn, til þess að leggja mat á:

<![if !supportLists]>1. <![endif]>markaðsverðmæti hlutabréfa sem FL Grouphf., kt. 601273-0129, átti í félaginu Ferskur Holding 1 B.V., skráðu í Hollandi undir númerinu 24395415, 29. maí 2008, þegar fyrsti veðréttur Glitnis banka hf. í hlutabréfunum var felldur niður.

<![if !supportLists]>2. <![endif]>hvort Glitnir banki hf. hafi orðið fyrir tjóni vegna niðurfellingar á fyrsta veðrétti hans, 29. maí 2008, í hlutabréfum FL Group hf. í hollenska félaginu Ferskur Holding 1 B.V., skráningarnúmer 24395415.

<![if !supportLists]>3. <![endif]>Verði svarið við lið 2 jákvætt er þess óskað að metið verði hversu miklu tjóni Glitnir banki hf. hafi orðið fyrir vegna þeirrar niðurfellingar sem fram kemur í þeim lið.

Matsþoli og jafnframt stefndi, Stoðir hf., kt. 601273-0129, Hátúni 2b, Reykjavík, mótmælti því á dómþingi, 23. apríl sl., að dómkvaðningin næði fram að ganga.

Málið var tekið til úrskurðar, 16. maí sl., að loknum munnlegum málflutningi. Þá krafðist stefndi jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnanda, í þessum hluta málsins sérstaklega, að viðbættum virðisaukaskatti.

Málavextir

Málsatvik eru hér rakin eins og þeim er lýst í matsbeiðni. Þar sem þessi krafa um dómkvaðningu matsmanna er lögð fram við meðferð einkamáls þykir til einföldunar hæfa að tilgreina málsaðila ætíð í þeim hlutverkum sem þeir hafa í því en þar eru, eins og áður hefur verið tekið fram, matsbeiðandi stefnandi og matsþoli stefndi.

Stefnandi, sem er Glitnir banki í slitameðferð og heitir nú Glitnir hf., var viðskiptabanki á Íslandi fram í lok september 2008. Hann var frá og með ársbyrjun 2007 undir forræði stefnda, Stoða hf. (sem hét FL Group hf. fram til vors 2009). Í apríl 2007 varð stefndi ráðandi hluthafi í bankanum. Að sögn stefnanda fékk stefndi þá aðstöðu til að skammta sér og tengdum aðilum, sem féllu undir sömu áhættu, gríðarlega há lán úr sjóðum bankans.

Í lok árs 2007 námu lán bankans til stefnda og tengdra aðila (annarra en Baugs Group hf.) alls tæpum 95 milljörðum króna, sem nam ríflega 42% af eiginfjárgrunni bankans en hann var í árslok 2007 um 225,5 milljarðar króna. Eigið fé bankans var þá um 169 milljarðar króna. Lán bankans til Baugs og tengdra aðila (annarra en stefnda), miðað við 31. desember 2007, námu um það bil 67,7 milljörðum króna. Sé tekið tillit til hlutabréfaeignar bankans í stefnda og útlána til ótengdra aðila með veði í hlutabréfum í Stoðum hf., sem bar að reikna inn í heildaráhættuna og nam á þessum tíma u.þ.b. 41,5 milljörðum króna, var heildaráhætta bankans vegna Stoða hf., í árslok 2007, samtals 139,3 milljarðar króna. Alls nam því áhætta bankans vegna stefnda, Baugs og tengdra aðila u.þ.b. 207 milljörðum króna í lok árs 2007 sem nam rúmum 91,7% af eiginfjárgrunni bankans og u.þ.b. 36 milljörðum króna umfram bókfært eigið fé bankans í árslok 2007. Bankinn veitti stefnda frekari lán árið 2008. Að mati stefnanda brutu þessar lánveitingar allar gegn lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002.

Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum veitti Glitnir banki stefnda 15 milljarða króna kúlulán til þriggja ára, 21. desember 2007. Til tryggingar endurgreiðslu lánsins, sem og öðrum skuldbindingum stefnda við Glitni, veitti stefndi bankanum meðal annars fyrsta veðrétt í hlutabréfum sínum í hollenska félaginu Ferskur Holding 1 B.V., skráningarnúmer 24395415, en skuldlausar eignir þess félags námu u.þ.b. 40% af útgefnum hlutabréfum í hollenska drykkjarvöruframleiðandanumRefresco Group B.V. sem er, eftir því sem næst verður komist, stærsti framleiðandinn á sérmerktum drykkjarvörum í Evrópu, gosdrykkjum og ávaxtasöfum.

Í veðsamningnum var tilgreint að bankanum væru sett að veði með 1. veðrétti 1.641,500 hlutabréf, merkt F1-F.1.641.500, hvert að nafnvirði ein evra og 39.690 forgangshlutabréf, númeruð P25.111-P64.800, hvert að nafnvirði 0,01 evra. Veðsamningurinn var innfærður hjá lögbókanda (Notarius Publicus) í Hollandi, 31. desember 2007. Að mati stefnanda nam verðmæti eignarhlutarins í Refresco Group B.V. þá um 15 milljörðum króna. Í mars 2008 voru útgefnir hækkunarhlutir í Ferskur Holding 1 B.V. og voru þeir einnig veðsettir Glitni banka.

Í upphafi árs 2008 sótti stefndi það fast að Glitnir gæfi eftir veðrétt í hlutabréfum og fleiri eignum og á það féllst bankinn gegn nýjum veðum, sem stefnandi telur þó ekki hafa reynst sambærileg veð að öllu leyti.

Þann 30. mars 2008 veitti Glitnir stefnda fjögurra milljarða króna kúlulán, en til tryggingar endurgreiðslu þess voru ýmis hlutabréf í eigu stefnda veðsett Glitni, meðal annars allt hlutafé stefnda í FL Holding ehf. og í Ferskur Holding1 B.V., sem áður hafði verið veðsett bankanum fyrir eldri lánum. Samkvæmt kúlulánasamningnum skyldi stefndi nota lánsféð til að greiða niður skuldir og bæta lausafjárstöðu sína. Í samningnum var enn fremur mælt fyrir um að stefnda væri skylt að nýta söluandvirði veðsettra hlutabréfa til þess að greiða niður rekstrarlánið, að hluta eða að öllu leyti.

Á áðurgreindum degi, 30. mars 2008, rituðu stefndi og Glitnir undir svokallað Security Coverage Ratio Declaration sem kvað á um að veðþekja í tryggingum Glitnis í eignum stefnda, þar með talið hinum veðsettu hlutabréfum í Ferskur Holding 1 B.V., skyldi vera 200%, þ.e. verðmæti veða skyldi vera tvöfalt hærra en skuldir stefnda við bankann hverju sinni. Færi veðþekjan niður fyrir 160% skyldi stefndi, innan þriggja daga, bæta úr þannig að veðþekjan færi yfir 180%, ella skyldi hann þola veðkall. Lánsféð, 4 milljarðar króna, var greitt stefnda.

Á vormánuðum 2008 leitaðist stefndi við að endurskipuleggja fjárhag sinn og hugðist í því skyni selja ýmsar eignir sínar sem þá voru veðsettar Glitni til að losa um skuldir við aðra en bankann. Á þessum tíma var lánveiting Glitnis til stefnda langt umfram lögmælt mörk, eins og áður er getið. Á áhættunefndarfundi bankans var meðal annars tekin fyrir sú ósk stefnda að bankinn losaði tryggingar í Refresco, sem hann mat á þeim tíma 15 milljarða virði og í staðinn fengi hann „Bayrock“ og fleiri hluti í Landic Property. Í fundargerð var bókað sérstaklega að bankinn teldi þetta ekki viðunandi. Þó voru lagðar fram „hugmyndir af lausnum“ þar sem fram kom að afla ætti verðmats frá stefnda á Refresco þar sem verðmatið væri 25 milljarðar króna og þá væri hugsanlega unnt að losa um helminginn afRefresco-hlutunum og fá annan veðrétt í þeim hluta auk þess sem Glitnir banki tæki „Bayrock“.

Stefndi var á þessum tíma, í mars til maí 2008, með ýmsa fjármálasamninga við bankann sem höfðu gjaldfallið, eins og kemur meðal annars fram í skýrslu Ernst & Young. Í henni má til dæmis sjá að um það bil 6,2 milljarðar króna voru gjaldfallnir í framvirkum samningum sem sífellt voru framlengdir frá apríl til ágúst 2008. Þessi vanskil stefnda heimiluðu bankanum að gjaldfella lánin og ganga á þær veðtryggingar sem bankinn hafði fyrir endurgreiðslu stefnda á lánum. Stefnandi telur að honum hafi hins vegar verið meinað að gera það þar sem stefndi var ráðandi hluthafi í bankanum.

Þann 1. maí 2008 gerðu Glitnir og stefndi með sér samkomulag þar sem bankinn fékk kauprétt að hlutum stefnda í Eikarhaldi ehf. og Fasteignafélagi Íslands hf. (sem voru þegar veðsettir bankanum eins og áður greinir) á tilteknu fyrir fram ákveðnu verði, sem skyldi ganga til greiðslu á skuldum stefnda við bankann. Með kaupréttarsamningnum var í raun verið að losa stefnda undan því að þurfa að þola innlausn hlutanna vegna vanskila og tryggja honum sölu á hlutunum fyrir hæsta mögulega verð. Sú ráðstöfun var því ívilnandi fyrir stefnda. Í framangreindu samkomulagi var jafnframt tilgreint að bankinn heimilaði stefnda að veðsetja eignarhlut sinn í Refresco(Ferskur Holding 1 B.V.) „með 1. veðrétti til tryggingar skuldum við 3ja aðila að fjárhæð allt að kr. 14 milljarðar auk vaxta og kostnaðar. Allsherjarveð Glitnis mun hvíla eftir sem áður á hlut FL í Refresco að baki framangreindu veði til 3ja aðila.“ Framangreint var háð því að stefndi veðsetti Glitni banka „öll hlutabréf sín í bandaríska félaginu Bayrock.“

Á fundi áhættunefndar Glitnis, 9. maí 2008, var tekin fyrir sú ósk stefnda að bankinn gæfi eftir 14 milljarða króna veðrétt í Ferskur Holding1 B.V. gegn því að hann fengi veð í fasteignaverkefnum stefnda í Bandaríkjunum. Á fundinum samþykkti áhættunefnd bankans að gefa eftir 1. veðrétt fyrir 14 milljörðum í hlutabréfum stefnda í Ferskur Holding1 B.V. svo að stefndi mætti veðsetja þau Landsbankanum með því skilyrði að sambærilegt veð fengist í fasteignaverkefnunum. Að mati stefnanda var þessi ákvörðun ein og sér fráleit enda lá fyrir í bankanum mat á markaðsverðmæti hlutabréfa stefnda í Refresco sem var nær 15 milljörðum en 25 milljörðum og því ekkert hald í 2. veðrétti í hlutabréfunum. Stefnandi byggir á því að ekki nokkrar viðskiptalegar ástæður hafi getað réttlætt að bankinn féllist á beiðni stefnda um að gefa eftir veðrétt í Ferskur Holding 1 B.V.

Að mati stefnanda var það báðum aðilum fullljóst, 28.-29. maí 2008, að hagsmunir stefnda í Bayrock-verkefninu, sem að auki höfðu óljóst verðmæti, yrðu ekki veðsettir bankanum eins og samkomulagið gerði ráð fyrir. Allt að einu felldu starfsmenn bankans niður veðbönd hans á 1. veðrétti í hlutabréfunum í Ferskur Holding 1 B.V. og heimiluðu stefnda að ráðstafa þeim veðréttindum til Landsbankans.

Þann 29. maí 2008 veitti Glitnir hollenskum lögmönnum sínum umboð til þess að fella niður 1. veðrétt bankans í hlutabréfunum í Ferskur Holding1 B.V. og taka 2. veðrétt í sömu hlutabréfum næst á eftir 14 milljarða króna veðsetningu til Landsbankans. Þann sama dag var 1. veðréttur Glitnis í hlutabréfunum í Ferskur Holding 1 B.V. felldur formlega niður og bankinn samþykkti veðsetningu stefnda á hlutabréfunum til Landsbankans með 1. veðrétti til tryggingar 14 milljörðum króna.

Allsherjarveð í lánssamningi stefnda á hendur FL Bayrock Holdco ehf. reyndist með öllu verðlaust og gat að mati stefnanda á engan hátt skoðast sem viðunandi veðtrygging fyrir hann gegn eftirgjöf á 1. veðrétti í hlutabréfunum í Ferskur Holding 1 B.V.

Stefndi fékk, 29. september 2008, heimild til greiðslustöðvunar. Héraðsdómur Reykjavíkur veitti honum, 4. apríl 2009, heimild til að leita nauðasamninga. Tap Glitnis af lánum til stefnda nam um 58.778.863.171 krónu miðað við 7. nóvember 2008.

Með stefnu, þingfestri í Héraðsdómi Reykjavíkur 5. júní 2012, höfðaði stefnandi mál á hendur stefnda til þess að rifta niðurfellingu veðréttarins í Ferskur Holding 1 B.V. Þá var jafnframt krafist endurgreiðslu auðgunar ásamt dráttarvöxtum en skaðabóta ef fallist yrði á riftunina á grundvelli almennu riftunarreglunar í 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Það er tilgangur matsins að fá skorið úr því hvert hafi verið hæfilegt markaðsverðmæti hlutabréfa í hollenska félaginu Ferskur Holding 1 B.V., 29. maí 2008, þegar fyrsti veðréttur Glitnis var felldur niður, eins og það hefði verið ákveðið í viðskiptum tveggja ótengdra aðila sem þá hefðu sammælst um kaup og sölu á þessum sömu eignarhlutum. Jafnframt er tilgangurinn að fá fram mat á því hvort bankinn hafi orðið fyrir tjóni vegna niðurfellingar á veðréttinum og að auki mat á umfangi tjónsins. Matsgerðina hyggst stefnandi leggja fram sem sönnunargagn í málinu til sönnunar því hvert markaðsverðmæti umræddra hluta hafi verið á þessum tíma. Ekki leiki vafi á því að fjárhagslegir hagsmunir stefnanda af matinu séu miklir.

Þess er óskað að verðmæti framangreindrar hlutafjáreignar verði metið út frá viðurkenndum aðferðum, reglum, stöðlum um verðmat sambærilegra fyrirtækja og öðrum atriðum eftir því sem við á. Að auki er þess óskað að matsmenn geri grein fyrir aðferðafræði sinni við matið og niðurstaðan sé rökstudd.

Rök stefnda, matsþola, gegn því að fallist verði á dómkvaðningu

Stefndi, sem jafnframt er matsþoli, mótmælir málsatvikum eins og stefnandi, matsbeiðandi, lýsir þeim í matsbeiðni og telur þá lýsingu gefa alranga mynd af atvikum.

Gegn kröfu stefnanda færir stefndi fyrst þau rök að matsbeiðnin sé allt of seint fram komin. Samkvæmt 1. mgr. 80. gr. og 2. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hvíli sú skylda á aðilum einkamáls að tefla fram þeim sönnunargögnum sem þeir vilji reisa kröfur sínar á þegar við þingfestingu stefnu, strax eftir framlagningu greinargerðar eða svo fljótt sem kostur er eftir það.

Málið hafi verið höfðað í maí 2012, þingfest 5. júní það ár og hafi eftir það verið tekið fyrir 14 sinnum áður en stefnandi lagði fram matsbeiðni. Tveimur fyrirtökum fyrr hafi dagsetningar aðalmeðferðar verið ákveðnar. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að leggja fram beiðni um mat við þingfestingu, þegar eftir að stefndi lagði fram greinargerð sína eða mjög fljótlega þar á eftir. Hann hafi hins vegar ekki gert það fyrr en 14. apríl sl.

Yrði fallist á dómkvaðningu matsmanna yrði verulegur dráttur á málinu og jafnframt þyrfti að fresta aðalmeðferð, sem þegar hafi verið ákveðin, um marga mánuði eða ár. Það væri í beinni andstöðu við meginregluna um hraða málsmeðferð, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, svo og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Jafnframt væri frekari frestun í andstöðu við aðrar meginreglur svo sem útilokunar- og tómlætisregluna.

Hæstiréttur hafi staðfest að tómlæti komi í veg fyrir að fallist yrði á dómkvaðningu matsmanns þótt dregið hafi verið skemur að leggja fram matsbeiðni en í þessu máli. Ekkert fordæmi sé fyrir svo löngum drætti á framlagningu matsbeiðni.

Það sé mikilvægt fyrir málsaðila og samfélagið í heild að dómstólar séu skilvirkir og því beri að hraða málsmeðferð eins og kostur sé. Hagsmunir stefnda af því að málið gangi hratt og vel fyrir sig séu auk þess sérstaklega miklir. Annars vegar fjárhagslegir vegna fjárkröfu stefnanda og hins vegar þess markmiðs stefnda að leggja sig niður og greiða eigendum út eignir félagsins. Það verði ekki gert á meðan mál sem þetta sé til meðferðar og því ekki lokið. Frekari dráttur á málinu geti skaðað hagsmuni stefnda og eigendur félagsins. Það séu því ekki aðeins almannahagsmunir sem knýi á um hraða málsmeðferð heldur einnig sértækir hagsmunir stefnda. Rúm heimild aðila til að afla matsgerða sé, vegna meginreglunnar um hraða málsmeðferð, háð því að sönnunarfærslan leiði ekki til óhóflegra tafa á meðferð máls. Jafnframt verði að gera ríkari kröfu en ella, þegar óskað sé tímafreks og umfangsmikils mats, til þess að beiðni komi fram sem fyrst.

Þetta mál hafi verið þingfest 5. júní 2012 en stefndi lagt greinargerð sína fram 25. september það ár. Því séu tæp tvö ár liðin frá þingfestingu málsins. Á þeim tíma hafi málið verið tekið fyrir 15 sinnum og 12 sinnum eftir að stefndi lagði fram greinargerð en sex sinnum eftir að kveðinn var upp úrskurður þar sem frávísun var hafnað. Beiðni um dómkvaðningu matsmanns sé því bersýnilega of seint fram komin og beri að hafna henni af þeirri ástæðu einni.

Í öðru lagi byggi stefndi á því að samkvæmt 2. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála geti dómari frestað máli sé það nauðsynlegt til öflunar frekari gagna. Skuli báðir aðilar nota sama frest til gagnaöflunar. Hafi greinargerð stefnda gefið stefnanda tilefni til að leggja fram frekari gögn hafi stefnanda verið rétt að afla þeirra og leggja fram svo fljótt sem verða mætti en málið hafi þrátt fyrir það verið tekið fyrir 12 sinnum og sex sinnum eftir að frávísun þess var hafnað þegar stefnandi lagði fram beiðni um dómkvaðningu. Þegar dagsetningar aðalmeðferðar hafi verið ákveðnar hafi verið ráðgert að fram að því yrðu eitt til tvö þinghöld þar sem stefnandi áskildi sér rétt til að leggja fram þýðingar og stefndi að geta brugðist við. Stefnandi hafi þá ekki áskilið sér rétt til þess að leggja fram matsbeiðni og hafi ekki lagt hana fram fyrr en 14. apríl sl.

Samkvæmt 2. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 sé það skilyrði frekari fresta að nauðsyn standi til þeirra. Ekki verði séð að nauðsyn réttlæti frekari tafir í þessu tilviki. Stefnandi hafi haft tæp tvö ár frá þingfestingardegi til að leggja fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna og næstum ár frá því að kröfu stefnda um frávísun var hafnað. Stefnandi hafi því ekki nýtt þá fresti, sem dómari hafi veitt málsaðilum til gagnaöflunar, á þann hátt sem hann hefði þurft að gera hafi hann ætlað sér að óska dómkvaðningar matsmanna. Því komi ekki til álita að dómari veiti stefnanda frekari fresti til að afla frekari gagna með mati. Því beri að hafna dómkvaðningu matsmanna.

Stefndi byggi í þriðja lagi á því að í 2. og 3. tölulið beiðninnar sé leitað mats á lögfræðilegum álitaefnum en ekki álitaefnum sem til þurfi aðra sérfræðiþekkingu. Þar sé þess óskað að matsmenn afli gagna í því skyni að kanna hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna niðurfellingar veðréttar og hversu mikið það sé. Samkvæmt 2. mgr. 60 gr., sbr. 1. mgr. 61. gr. 91/1991 sé það hlutverk dómara að leggja mat á atriði sem krefjist lagaþekkingar.

Stefndi byggi í fjórða lagi á því að ómögulegt sé að meta matsandlagið og matsgerð sé því fyrirsjáanlega tilgangslaus til sönnunar sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi óski mats á virði hlutabréfa í erlendu félagi eins og það var fyrir sex árum. Til þess að meta virði félagsins þurfi að meta virði undirliggjandi eigna og annarra þátta svo sem vaxtastigs, ávöxtunar og lánakjara sem hafi áhrif á markaðsvirði bréfa. Það eitt að meta virði undirliggjandi eigna, auk annars sem máli skipti, sé tímafrekt. Að ætla sér að meta markaðsvirði bréfa á þann hátt sem lesa megi úr matsbeiðni, í erlendu félagi sem hafi ekki verið skráð á markaði eins og virði þeirra var fyrir sex árum, sé nánast útilokað. Í því mati geti ekki verið nein nákvæmni og lítið á því byggjandi í dómsmáli. Augljóst sé að matsbeiðni kalli á óvenjuflókið mat sem verði fyrirsjáanlega afar tímafrekt og kostnaðarsamt en hafi lítið sem ekkert sönnunargildi. Einnig sé ljóst að huglægir þættir, sem hafi áhrif á verðmat á hverjum tíma, verði eðli málsins samkvæmt ekki endurskoðaðir afturvirkt á skynsamlegan hátt. Sönnunarfærslan sé því bersýnlega tilgangslaus og því verði að hafna beiðni stefnanda.

Niðurstaða

Matsbeiðandi, Glitnir banki hf. í slitameðferð, sem nú heitir Glitnir hf, höfðaði mál, með stefnu birtri 22. maí 2012, á hendur matsþola, Stoðum hf. Í því máli krefst stefnandi þess að rift verði með dómi þeirri ráðstöfun Glitnis banka hf., 29. maí 2008, að fella niður fyrsta veðrétt bankans í hlutabréfum stefnda í hollenska félaginu Ferskur Holding 1 B.V., skráningarnúmer 24395415, með heimilisfang að Naritaweg 165, Amsterdam, Hollandi.

Stefnandi krefst þess jafnframt að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 14 milljarða króna auk dráttarvaxta.

Í stefnunni byggir stefnandi á því að eftirgjöf stjórnenda Glitnis banka á 1. veðrétti í hlutabréfum stefnda í Ferskur Holding 1 B.V. sé örlætisgerningur í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991 en til vara á því að eftirgjöf veðréttarins sé riftanleg þar sem félagið Stoðir hafi verið nákomið Glitni banka í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991. Til þrautavara byggir stefnandi á því að ráðstöfunin sé riftanleg á grundvelli 141. gr. laganna.

Í stefnunni gengur stefnandi út frá því að málsaðila greini ekki á um það að bankinn hafi átt veðrétt í hlutabréfum Stoða í Ferskur Holding1 B.V. að verðmæti 14 milljarðar króna. Hann telur sig nú lesa það úr gögnum stefnda að málsaðilar séu ekki á einu máli um þetta og því sé honum nauðsynlegt að afla matsgerðar til þess að færa stoð undir fullyrðingu sína um verðmæti veðréttarins.

Stefndi hafnar því að matsgerð komist að nú, tveimur árum eftir að málið var þingfest, þegar stefnandi hafi haft næg tækifæri til þess að leggja þessa beiðni fram fyrr.

Fallist er á þau rök stefnanda að sá langi tími sem þetta mál hafi verið til meðferðar hjá dómstólnum verði ekki rakinn til hans eins. Þingbók sýnir að sá dómari sem fékk málinu fyrst úthlutað fór í námsleyfi í upphafi árs 2013 og var málinu þá úthlutað öðrum dómara. Þegar átti að flytja málið um kröfu stefnda um vísun þess frá dómi áttaði sá dómari sig á því að hann væri vanhæfur vegna vinskapar við fyrirsvarsmann stefnda og úrskurðaði sig frá málinu. Þá var málinu úthlutað til þriðja dómarans sem fór þess á leit við lögmenn að þeir létu þýða þau skjöl sem krafa um frávísun gæti ráðist af áður en málið yrði flutt um frávísunarkröfu stefnda. Úrskurður þar sem kröfu stefnda um frávísun var hafnað var ekki kveðinn upp fyrr en 4. júní 2013, ári eftir þingfestingu. Í fyrirtökum á árinu 2013 voru enn lagðar fram þýðingar fjöldamargra skjala en það er alkunna að vandaðar þýðingar verða ekki dregnar fram úr erminni. Í janúar 2014 lögðu báðir aðilar enn fram þýðingar. Þá voru jafnframt ákveðnir dagar fyrir aðalmeðferð en málinu frestað fram í apríl til frekari gagnaöflunar.

Þegar litið er til þess að hluti skýringar þess að málið hefur verið alllengi til meðferðar fyrir dómstólnum verður rakinn til atvika sem varða dóminn, kröfu stefnda um vísun þess frá dómi svo og þess að þýða þurfti skjöl áður en unnt var að taka afstöðu til þeirrar kröfu þykir ekki verða horft á það hversu oft málið hefur verið tekið fyrir eða það að fordæmislaust sé að beiðni um dómkvaðningu matsmanna sé lögð fram þegar liðin eru hátt í tvö ár frá því mál var höfðað.

Fallist er á það með stefnda að stefnandi hefði átt að sjá af greinargerð hans að málsaðilar væru ekki sammála um verðmæti hlutabréfa sem stefndi átti í félaginu Ferskur Holding 1 B.V. Á hinn bóginn verður einnig að líta til þess að það var ekki forsvaranlegt að leggja beiðnina fram fyrr en héraðsdómur hefði tekið afstöðu til kröfu stefnda um frávísun en sú afstaða lá ekki fyrir fyrr en 4. júní 2013. Fallast má á að eðlilegast hefði verið að beiðnin kæmi fram við næstu fyrirtöku 30. september það ár. Þótt svo hafi ekki verið gert getur það eitt og sér ekki komið í veg fyrir að stefnanda verði heimilað að fá dómkvadda matsmenn enda verður ekki séð að stefnandi leitist með beiðninni við að tefja framgang málsins að þarflausu. Þar sem sannarlega er ágreiningur um fjárhæð skaðabóta- eða endurgreiðslukröfu stefnanda og þar sem málsaðilum hefur í dómaframkvæmd verið veitt ríkulegt svigrúm til þess að afla mats á síðari stigum málsmeðferðar verður beiðni stefnanda um dómkvaðningu ekki hafnað enda þótt hún hefði að ósekju mátt koma fram fyrr.

Stefndi vísar til sérstakra hagsmuna sinna af skjótri málsmeðferð þar sem hans eina hlutverk sé að leggja sjálfan sig niður og skipta eignum milli hluthafa. Stefndi er aðili að nokkrum málum fyrir dóminum, þessu eina til varnar. Þeim þarf hann öllum að hafa lokið til þess að geta lagt sig niður. Í öllum hinum málunum hafa verið dómkvaddir matsmenn sem hafa ekki enn afhent matsbeiðanda, sem ýmist er stefndi eða gagnaðili hans, matsgerðir sínar. Því verður ekki fallist á að tafir á málsmeðferð þessa máls, sem óhjákvæmilega hljótast af dómkvaðningu matsmanna, muni hafa úrslitaþýðingu fyrir það hvenær stefndi getur skipt eignum sínum milli hluthafa sinna og lagt sig niður.

Stefndi ber því við gegn dómkvaðningunni að ómögulegt sé nú, sex árum eftir að veðrétturinn var felldur niður, að meta virði erlends félags sem hafi ekki verið skráð á markað, eins og virðið var fyrir sex árum.

Í kafla í stefnu sem ber yfirskriftina „Töluleg kröfugerð“ tekur stefnandi fram að hann byggi fjárhæð kröfu sinnar á verðmæti hinna niðurfelldu veðréttinda þegar sú ráðstöfun fór fram, 29. maí 2008, en ágreiningslaust sé að verðmæti hlutabréfa í Refresco Group BV, sem stefndi átti í gegnum eignarhaldsfélagið Ferskur Holding 1 B.V., hafi numið að minnsta kosti 14 milljörðum króna þegar veðréttindin voru felld niður.

Í greinargerð sinni tekur stefndi fram að í stefnu sé vanreifað hvert hafi verið virði veðréttindanna þegar stefnandi hefði getað gengið að þeim. Til þess að rökstyðja ætlað tjón sitt hefði stefnandi getað fært fram gögn eða óskað dómkvaðningar matsmanns/manna til þess að fá óháð mat á virði hlutabréfanna á tilteknum tíma. Í stefnu geri stefnandi hins vegar engan reka að því að sanna umfang meints tjóns síns. Eftir standi fullkomlega órökstudd skaðabótakrafa sem, eðli máls samkvæmt, sé útilokað að fjalla efnislega um í greinargerð.

Í greinargerð sinni getur stefndi þess einnig að fallist dómurinn á skaðabótakröfuna, eins og stefnandi setji hana fram, sé vel mögulegt að þar með sé stefnanda dæmd fjárkrafa á hendur stefnda sem nemi hærri fjárhæð en samsvari raunverulegu tjóni stefnanda. Með hliðsjón af þeirri meginreglu skaðabótaréttarins að tjónþola skuli að hámarki bætt það tjón sem hann hafi sannanlega orðið fyrir telur stefndi blasa við að skaðabótakröfu stefnanda beri að vísa frá dómi enda liggi umfang meints tjóns ekki fyrir í málinu.

Stefndi leggur því til í greinargerð sinni að stefnandi færi sönnur á fjárhæð kröfu sinnar með gögnum eða matsgerð. Hafi stefndi á þeim tíma þegar hann ritaði greinargerðina talið fært að leggja mat á fjárhæð skaðabóta- eða endurgreiðslukröfu stefnanda með matsgerð getur hann ekki vísað til þess nú að það sé ómögulegt enda byggir það mat á bókfærðum upplýsingum en ekki neinu því sem farið getur forgörðum með tímanum nema því sé hreint og beint eytt.

Í bókun sem stefndi lagði fram, á dómþingi 23. apríl sl., með mótmælum við því að dómkvaðning næði fram að ganga tilgreindi hann einnig þá málsástæðu að í stefnu væri ekki nægjanlegur fyrirvari um að stefnandi hygðist afla matsgerðar eftir þingfestingu. Fyrirmæli g-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 hafa verið túlkuð þannig að stefnandi þurfi ekki að gera tæmandi grein fyrir sönnunargögnum í stefnu heldur nægi honum að nefna þau mikilvægustu, hvort heldur það eru gögn sem hann leggur fram við þingfestingu máls eða þau sem hann gerir ráð fyrir að þurfa að afla. Í stefnu segir að stefnandi áskilji sér rétt til að leggja fram matsgerðir og þykir hann með því orðalagi hafa gert fyrirvara um að hann kynni við meðferð málsins að óska dómkvaðningar matsmanna.

Í bókuninni er jafnframt talið að það útiloki að matsgerð komist að nú að dagar fyrir aðalmeðferð höfðu þegar verið ákveðnir þegar beiðni um dómkvaðningu var lögð fram. Að mati dómsins getur skipulagsatriði eins og það hvort þegar hafi verið teknir frá dagar fyrir aðalmeðferð aldrei komið í veg fyrir dómkvaðningu eitt og sér.

Það er fornkveðið stef og lögfest í 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 að málsaðilar hafi forræði á sönnunarfærslu í einkamáli og ráði því með hvaða gögnum þeir færi sönnur á þau atvik sem þeir deila um. Þetta þýðir að þeir njóta víðtæks réttar til þess að afla matsgerða og freista þess að sanna með þeim staðhæfingar sínar. Rétturinn er þó bundinn við að þeir leiti mats á atriðum sem kveðið er á um í 1. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 og sérfræðiþekkingu, aðra en lögfræðilega, þarf til að meta.

Stefndi vísar til þess að með annarri og þriðju matsspurningu leiti stefnandi mats á lagalegum atriðum sem dómara beri einum að svara, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 og ekki þurfi aðra sérfræðiþekkingu til. Dómurinn fellst ekki á þetta mat stefnda en þótt lagalegt ívaf reyndist í matsspurningum myndi afstaða matsmanna til þeirra hvorki binda dómara né takmarka svigrúm hans og skyldu til þess að meta lagalegu þættina endanlega sjálfur. Af þessum sökum verður þessum spurningum í matsbeiðni ekki vísað frá dómi.

Það er jafnframt alkunn meginregla að það sé hvorki á valdi gagnaðila né dómara að takmarka hinn víðtæka rétt málsaðila til að afla sönnunargagna svo framarlega sem matið sé ekki bersýnilega þýðingarlaust fyrir úrlausn ágreiningsins.

Stefnandi, sem er Glitnir banki í slitameðferð, telur bankann hafa orðið fyrir fjárhagslegu tjóni við það að starfsmenn hans afléttu 1. veðrétti bankans í hlutabréfum sem stefndi átti í félaginu Ferskur Holding 1 B.V., skráðu í Hollandi, 29. maí 2008. Eins og fram er komið taldi stefnandi við höfðun málsins að málsaðilar deildu ekki um að verðmæti hlutabréfanna hafi numið 14 milljörðum króna þennan dag. Síðar kom í ljós að stefndi væri þessu mati ekki sammála og taldi stefnanda ekki hafa fært sönnur á að verðmætið hafi verið það sem hann gekk út frá. Matsgerðin hefur því raunverulega þýðingu fyrir úrlausn ágreiningsins og verður henni því ekki hafnað með vísan til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.

Dómurinn hefur því hafnað þeirri málsástæðu að matsbeiðnin sé of seint fram komin þannig að meginreglan um hraða málsmeðferð standi því í vegi að fallist verði á dómkvaðningu matsmanna. Því hefur jafnframt verið hafnað að matið sé stefnanda ekki nauðsynlegt eða bersýnilega þýðingarlaust fyrir úrlausn ágreiningsins svo og að lagðar séu fyrir matsmenn spurningar lögfræðilegs eðlis. Því hefur enn fremur verið hafnað að ómögulegt sé að meta það sem meta á. Þar með hefur öllum rökum stefnda, sem jafnframt er matsþoli, gegn dómkvaðningu matsmannanna verið hafnað. Af þessum sökum verður fallist á þá kröfu stefnanda, matsbeiðanda, að dómkvaddir verði tveir hæfir, sérfróðir og óvilhallir matsmenn, til þess að leggja mat á og svara þeim spurningum sem stefnandi tilgreinir í matsbeiðni dagsettri 14. apríl 2014.

Ákvörðun málskostnaðar bíður efnisdóms.

Ingiríður Lúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð.

Úrskurðarorð:

Stefnanda,Glitni hf., er heimilt að fá dómkvadda tvo hæfa, sérfróða og óvilhalla matsmenn til þess að leggja mat á markaðsverðmæti hlutabréfa sem FL Group hf., átti í félaginu Ferskur Holding1 B.V., skráðu í Hollandi undir númerinu 24395415, 29. maí 2008, þegar fyrsti veðréttur Glitnis banka hf. í hlutabréfunum var felldur niður, svo og annað það sem stefnandi óskar mats á í beiðni dagsettri 14. apríl 2014.

Ákvörðun málskostnaðar bíður efnisdóms.