Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Sigurður Tómas Magnússon og Skúli Magnússon.

2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. október 2025. Hann krefst þess að stefnda verði svipt forsjá yfir sonum sínum E og F. Þá er þess krafist að málskostnaður verði felldur niður.

3. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

4. Málið sætir meðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Ágreiningsefni

5. Ágreiningur aðila laut upphaflega að kröfu áfrýjanda um að stefnda yrði svipt forsjá sona sinna E sem er […] ára gamall og F sem er […] ára gamall, á grundvelli a-, c- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Drengirnir hafa verið vistaðir utan heimilis stefndu frá maí 2023 og verið í umsjón feðra sinna.

6. Með héraðsdómi 11. mars 2025 var fallist á kröfur áfrýjanda og stefnda svipt forsjá beggja drengjanna. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á að fyrir hendi væru skilyrði til að svipta stefndu forsjá eldri drengsins en hún sýknuð af kröfu vegna yngri drengsins.

7. Feðrum drengjanna var stefnt til réttargæslu í héraði og fyrir Landsrétti. Þeir hafa ekki látið málið til sín taka og njóta ekki slíkrar aðildar fyrir Hæstarétti.

8. Áfrýjunarleyfi var veitt 28. október 2025, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2025-147, á þeim grunni að dómur í málinu kynni að hafa verulegt almennt gildi.

Málsatvik

9. Faðir eldri drengsins og stefnda kynntust þegar hún var 18 ára og hann 16 ára. Þau voru samvistum í um tvö ár og fæddist þeim drengur á þeim tíma eða árið […]. Faðir yngri drengsins og stefnda hófu samband árið 2016 og gengu í hjúskap árið 2017. Fyrir átti hann dóttur fædda […] sem bjó á heimili þeirra. Þau eignuðust yngri drenginn árið […] en skildu um áramótin 2023–2024.

10. Afskipti áfrýjanda af málefnum fjölskyldu stefndu hófust í nóvember 2016 í kjölfar tilkynningar frá skóla eldri drengsins. Í greinargerð áfrýjanda um könnun máls 23. ágúst 2017 sagði meðal annars að stefnda hefði viðurkennt að hafa slegið drenginn í andlitið. Var lagt til að tilsjónaraðili heimsækti fjölskylduna til að aðstoða foreldrana við að sinna forsjár- og uppeldisskyldum sínum og að eldri drengurinn færi í fjölskyldumeðferð hjá sérfræðingi. Í framhaldi af þessu var stefndu einnig vísað í meðferðarviðtöl hjá Heimilisfriði. Í greinargerð vegna tilsjónar 26. mars 2018 kom fram að langur tími væri liðinn frá því að ofbeldið hefði átt sér stað og að það virtist um einstakt tilvik að ræða. Ekki væri þörf á frekari tilsjón.

11. Áfrýjanda barst tilkynning frá skóla eldri drengsins í janúar 2021 vegna gruns um ofbeldi gegn barni. Í greinargerð áfrýjanda 16. febrúar sama ár um könnun máls sagði að stefnda hefði viðurkennt að hafa beitt ofbeldi á heimilinu sem fælist í reiðiköstum eða hótunum um þau. Fram kom að hún hefði samþykkt að fara í viðtöl hjá Heimilisfriði. Áætlun var gerð í mars sama ár um meðferð málsins samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga vegna eldri drengsins með það að markmiði að tryggja honum viðeigandi uppeldisaðstæður og vinna að því að fjölskyldumeðlimir upplifðu stöðugleika og öryggi. Ný tilkynning barst 10. mars sama ár frá skóla eldri drengsins um áhættuhegðun hans. Hinn 6. apríl sama ár barst svo tilkynning frá skóla stjúpdóttur stefndu til barnaverndarnefndar um ofbeldi. Í tölvubréfi til kennara upplýsti stefnda að hún hefði misst stjórn á sér og veitt stúlkunni áverka á kinn og hnakka.

12. Uppeldisleg ráðgjöf vegna eldri drengsins og stjúpdóttur stefndu fór fram á tímabilinu mars til maí 2021. Í greinargerð um hana kom fram að börnin hefðu rætt við þroskaþjálfa en stefnda og þáverandi eiginmaður ráðgjafa í fimm skipti. Þau hefðu verið jákvæð og samvinnufús. Þó væri samskiptavandi og skipulagsleysi ríkjandi hjá foreldrum og talið mikilvægt að þau fengju frekari ráðgjöf og fræðslu. Einnig sótti stefnda sálfræðimeðferð á tímabilinu mars til október 2021.

13. Gerðar voru frekari málsmeðferðaráætlanir samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga vegna eldri drengsins 15. mars og 24. maí 2022. Í þeim kom fram að fjölskyldan þyrfti áframhaldandi stuðning og í þeirri seinni að áhyggjur væru af félagslegri stöðu hans. Þá lá fyrir meðferðaráætlun um stjúpdóttur stefndu 24. ágúst það ár. Þar sagði að þörf væri á stuðningi við stúlkuna og fjölskyldu hennar. Í greinargerð fjölskyldufræðings 7. október 2022 kom fram að ástandið í sambandi stefndu og eiginmanns hennar væri alvarlegra en upphaflega var talið. Andlegt og líkamlegt ofbeldi væri sjáanlegt og mælt með áframhaldandi meðferð. Hinn 11. nóvember sama ár barst tilkynning frá félagsþjónustu A þar sem vísað var til þess að stefnda hefði í samtali viðurkennt að hafa slegið eldri drenginn.

14. Lögregla var kölluð á heimili fjölskyldunnar 11. apríl 2023 vegna heimilisófriðar. Í kjölfarið samþykkti stefnda að fara af heimilinu um tíma. Hinn 22. maí sama ár samþykkti hún vistun drengjanna utan heimilis í tólf mánuði og tóku feður þeirra þá við umsjá hvors þeirra fyrir sig. Jafnframt voru gerðir samningar um umgengni stefndu við drengina. Stefnda dró til baka samþykki sitt fyrir vistun yngri drengsins utan heimilis 26. október það ár en samþykkti að hann yrði áfram hjá föður fram að úrskurði umdæmisráðs barnaverndar […] um hvort fallast bæri á slíka vistun gegn vilja hennar. Með úrskurði umdæmisráðsins 28. júní 2024 var ákveðið að drengirnir skyldu vistaðir utan heimilis í fjóra mánuði og áfrýjanda yrði veitt heimild til að krefjast þess fyrir héraðsdómi að stefnda yrði svipt forsjá drengjanna.

15. Eftir fyrrnefndan atburð 11. apríl 2023 var ákveðið að hefja könnun máls vegna yngri drengsins samkvæmt 1. mgr. 23. gr. barnaverndarlaga. Í greinargerð áfrýjanda þar um 18. ágúst sama ár kom fram að stefnda hefði verið í endurhæfingu og sótt stuðningsmeðferð en samskipti hennar við föður drengsins væru enn róstusöm. Könnunin hefði ekki leitt í ljós að drengurinn yrði fyrir ofbeldi af hálfu stefndu. Hann hefði þó búið við ofbeldi hennar í garð eldri systkina og í samskiptum foreldra. Tengsl stefndu við drenginn væru góð. Var lagt til að gerð yrði málsmeðferðaráætlun þar sem kveðið yrði á um umgengni við stefndu og samskipti foreldra drengsins.

16. Stefnda hefur notið umgengni við yngri drenginn frá því að hann var vistaður utan heimilis í maí 2023. Umgengni var fyrst ákveðin undir eftirliti í tvær klukkustundir í senn í fjögur skipti á tímabilinu 7. júní til 20. júlí sama ár. Frá 14. ágúst það ár var umgengni aukin í fjórar nætur í senn aðra hverja viku. Í kjölfar þess að stefnda dró til baka samþykki sitt fyrir vistun drengsins utan heimilis var gerður samningur í nóvember sama ár um að hún hefði umgengni frá föstudegi fram að morgni þriðjudags aðra hverja viku. Eftir fyrrgreindan úrskurð umdæmisráðs 28. júní 2024 var gerð sú breyting á umgengni að hún skyldi fara fram aðra hverja viku í tvær nætur í senn og var ráðgert að starfsmaður áfrýjanda myndi sinna eftirliti. Meðal gagna málsins eru eftirlitsskýrslur fram í september 2024 en ekki verður séð að eftirlit hafi farið fram eftir það. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms var gerður samningur 27. mars 2025 þess efnis að umgengni stefndu við yngri drenginn færi fram aðra hverja viku í tvær nætur í senn frá föstudegi til sunnudags. Þá var gerður samningur um umgengni sumarið 2025 þar sem gert var ráð fyrir að yngri drengurinn yrði í umsjá stefndu í tvær aðgreindar vikur í júlí og jafnframt tvívegis í fjóra daga í senn í ágúst. Í kjölfar þess var samkvæmt gögnum máls gerð sú breyting að drengurinn dveldi hjá stefndu aðra hverja viku í þrjár nætur í senn og frídaga.

17. Umgengni stefndu við eldri drenginn hefur aftur á móti verið takmörkuð frá því að hann var vistaður utan heimilis í maí 2023. Gerður var samningur við stefndu um umgengni við hann í júní og júlí það ár undir eftirliti talsmanns. Segir þar að drengurinn hafi lýst því yfir að hann væri ekki viss hvort hann væri tilbúinn að hitta stefndu. Þá lýsti hann því við dómara í héraði að hann væri sáttur við aðstæður sínar og vildi ekki hitta stefndu eins og sakir stæðu. Sama afstaða birtist í skýrslu talsmanns hans. Hefur stefnda virt þann vilja hans.

18. Samkvæmt upplýsingum sem bárust frá leikskóla yngri drengsins 4. ágúst 2023 og 19. apríl 2024 var aðbúnaður hans og námsleg staða góð. Honum virtist þó stundum líða illa og missti stjórn á sér þegar hann reiddist. Hann saknaði oft þess foreldris sem hann dveldi ekki hjá. Var lýst áhyggjum af líðan hans. Í minnisblaði grunnskóla drengsins 18. desember 2025 kom fram að í upphafi hefði hann átt erfitt með atferli. Líðan hefði ekki verið góð og hann ítrekað stungið af úr kennslustofum. Umbunarkerfi hefði hins vegar skilað tilætluðum árangri. Þá væru samskipti við stefndu jákvæð og góð.

19. Í málinu liggur fyrir álitsgerð H sálfræðings 27. maí 2024 um forsjárhæfni stefndu. Niðurstaða hennar var að stefnda hefði alvarlega skerta hæfni til að skapa sonum sínum eðlileg og þroskavænleg uppeldisskilyrði þótt hún nyti verulegrar aðstoðar og stuðnings yfirvalda. Ástæður þess voru helst taldar verulegir persónulegir annmarkar, geðræn einkenni og aðlögunarerfiðleikar. Hún tjáði sig af mjög takmörkuðu innsæi um eigin vanda og að mikil hætta væri á að hún myndi beita drengina andlegu og líkamlegu ofbeldi færu þeir aftur í hennar umsjá.

20. Málsatvik eru nánar rakin í héraðsdómi og hinum áfrýjaða dómi.

Málsástæður

Helstu málsástæður áfrýjanda

21. Áfrýjandi byggir á því að það þjóni hagsmunum drengjanna best að svipta stefndu forsjá þeirra. Hún hafi alvarlega skerta hæfni til að búa þeim viðunandi uppeldisskilyrði þrátt fyrir stuðning og aðstoð sem yfirvöld hafi veitt henni. Því til stuðnings er vísað til fyrrgreindrar álitsgerðar sálfræðings um forsjárhæfni stefndu. Það teljist til frumréttinda barna að búa við stöðugleika og þroskavænleg skilyrði en stefnda eigi við mikinn og alvarlegan vanda að stríða sem bitni á drengjunum. Þeir hafi þurft að þola andlegt og líkamlegt ofbeldi af hennar hálfu og hún gengist við því að hafa beitt eldri son sinn líkamlegu ofbeldi. Brýnt hafi því verið að grípa inn í aðstæður fjölskyldunnar.

22. Krafa áfrýjanda um forsjársviptingu er reist á a-, c- og d-liðum 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Daglegri umönnun, uppeldi og samskiptum stefndu við syni sína sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þeirra og þroska. Hætta sé á að þeir þurfi að þola alvarlega líkamlega áreitni eða niðurlægingu á heimilinu og hafi stefnda viðurkennt að hafa beitt þar ógnarstjórn. Líkamlegri og andlegri heilsu þeirra og þroska sé því hætta búin enda sé stefnda vanhæf til að fara með forsjá drengjanna.

23. Einnig vísar áfrýjandi til þess að fjölbreytt stuðningsúrræði hafi verið reynd og kappkostað að gæta meðalhófs. Beitt hafi verið eins vægum úrræðum gagnvart stefndu og unnt hafi verið hverju sinni áður en ákveðið hafi verið að höfða mál til sviptingar forsjár. Hafi rannsóknar-, andmæla- og meðalhófsreglna verið gætt í hvívetna. Stuðningsúrræði séu fullreynd en hafi ekki dugað til að tryggja drengjunum þroskavænleg uppeldisskilyrði. Reynt hafi verið að veita stefndu uppeldislega ráðgjöf, meðferðarviðtöl hjá Heimilisfriði og sálfræðiviðtöl auk þess sem tilsjón inn á heimili hafi verið reynd. Þá hafi verið gerðar meðferðaráætlanir samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga. Stefnda hafi hins vegar ekki verið samstarfsfús við áfrýjanda. Meðal annars hafi hún neitað að skrifa undir meðferðaráætlun um yngri drenginn og ekki tekist að tileinka sér stuðningsúrræði. Önnur úrræði en svipting forsjár séu því ekki tiltæk.

24. Áfrýjandi vísar til þess að forsjárréttur foreldra takmarkist af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Fari réttindi foreldris ekki saman við hagsmuni barns skuli alltaf hafa hagsmuni þess að leiðarljósi og beri hinu opinbera að veita því vernd. Þá skyldu megi leiða af ákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, barnaverndarlögum, mannréttindasáttmála Evrópu og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins frá 20. nóvember 1989.

25. Áfrýjandi tekur undir forsendur og niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sviptingu forsjár eldri drengsins. Hann hafi lýst afstöðu sinni til sakarefnis málsins og vilji vera hjá föður sínum. Afstaða yngri drengsins hafi ekki verið jafn skýr. Geti hún þó ekki ráðið úrslitum málsins vegna ungs aldurs hans. Hann hafi sýnt áhættuhegðun í leikskóla og kennarar hafi áhyggjur af líðan hans. Þá er vísað til þess að sálfræðingur sem gert hafi mat á forsjárhæfni stefndu telji að öryggi og þroski hans sé ekki tryggður í umsjá hennar og að nokkuð öruggt sé að hún eigi eftir að beita hann sömu uppeldisaðferðum og eldri drenginn.

Helstu málsástæður stefndu

26. Stefnda gerir kröfu um staðfestingu hins áfrýjaða dóms og fellir sig þar með við niðurstöðu um sviptingu forsjár eldri drengsins. Hins vegar telur hún skilyrði a-, c- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga ekki uppfyllt vegna yngri drengsins og tekur hún undir forsendur og niðurstöðu hins áfrýjaða dóms þar um. Forsjársvipting verði að vera studd nægjanlegum og ótvíræðum rökum sem séu ekki fyrir hendi.

27. Stefnda byggir á því að svipting forsjár hennar með yngri drengnum gangi gegn meðalhófsreglum barnaverndarlaga og stjórnsýsluréttar. Um sé að ræða íþyngjandi úrræði og því beri að gæta varúðar við beitingu þess. Vísar hún einkum til 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga sem kveði á um að barnaverndaryfirvöld skuli eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið sé til annarra úrræða. Ávallt skuli beita vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt og aðeins íþyngjandi úrræðum verði lögmæltum markmiðum ekki náð með öðru og vægara móti. Einungis skuli gera kröfu um sviptingu forsjár sé ekki unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða ef slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs, sbr. 2. mgr. 29. gr. laganna.

28. Stefnda telur ljóst að unnt hefði verið að beita öðrum vægari úrræðum í málinu, svo sem með stuðningi, endurhæfingu og sálfræðimeðferð, áður en krafa um forsjársviptingu var gerð. Eftir skilnað við föður yngri drengsins árið 2023 hafi henni ekki verið veittur neinn markviss stuðningur. Almenn stuðningsúrræði hafi því ekki verið fullreynd til samræmis við 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Tekur hún undir forsendur Landsréttar um að stuðningur áfrýjanda hafi í raun aldrei lotið að yngri drengnum. Með fullnægjandi stuðningi hefði stefndu verið unnt að annast drenginn og fullnægja þörfum hans við uppeldið. Meðalhófs hafi því ekki verið gætt og með sviptingu forsjár brotið gegn 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 8 gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þessi ákvæði verndi rétt fjölskyldu til að búa saman á heimili og rétt foreldra til að fara með forsjá og annast uppeldi barna sinna án afskipta stjórnvalda.

29. Stefnda vísar til þess að í málatilbúnaði áfrýjanda sé mikil áhersla lögð á nokkurra ára gömul atvik í stað þess að líta til núverandi aðstæðna. Þær hafi breyst til muna til hins betra í kjölfar samvistarslita stefndu og föður yngri drengsins. Hún sé nú í betri aðstöðu til að vinna úr málum sínum. Umgengni hennar við drenginn frá júlí 2024 hafi gengið vel og staðfesti skýrslur eftirlitsaðila að hegðun hennar við umgengni hafi einkennst af ró, yfirvegun og þolinmæði og að þau eigi í hlýju mæðginasambandi. Þá sé hún í meðferð hjá sálfræðingi og á Landspítala.

30. Stefnda mótmælir niðurstöðu álitsgerðar sálfræðings um forsjárhæfni hennar og byggir á því að álitsgerðin sé haldin ýmsum annmörkum. Hún sé langt frá því að vera óhlutdræg og við samningu hennar hafi einungis verið rætt við aðila sem hafi beinna hagsmuna að gæta þegar komi að því að svipta stefndu forsjá drengjanna. Dregnar séu of víðtækar ályktanir af niðurstöðum persónuleikaprófa sem taka beri með fyrirvara. Þá séu fjölmargar staðreyndavillur í álitsgerðinni.

31. Loks mótmælir stefnda því að hafa neitað að skrifa undir meðferðaráætlun vegna yngri drengsins eins og byggt sé á í greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar. Henni hafi aldrei verið kynnt slík áætlun.

Lagaumhverfi

32. Í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 segir að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Þann rétt megi ekki takmarka nema með sérstakri lagaheimild ef brýna nauðsyn beri til vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr. 71. gr. Hliðstæð ákvæði eru í 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur var hér á landi með lögum nr. 62/1994. Einnig er í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar mælt fyrir um að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Í athugasemdum með frumvarpi til stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 segir í skýringum við 3. mgr. 76. gr. að ákvæðið feli í sér vissa stefnuyfirlýsingu og sæki meðal annars fyrirmynd í 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins frá 20. nóvember 1989. Einkum sé gert ráð fyrir að leggja skyldu á löggjafann til að setja lög um að veita börnum fyrrnefnda tryggingu.

33. Af 41. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem lögfestur var hér á landi með lögum nr. 19/2013, verður ráðið að hann kveði á um lágmarksréttindi barns. Í 1. tölulið 3. gr. segir að það sem sé barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn. Þá er meðal annars í 2. og 6. gr. samningsins kveðið á um að aðildarríki hans skuli í hvívetna virða réttindi barna og tryggja af fremsta megni að þau megi lifa og þroskast. Í 1. tölulið 12. gr. er jafnframt mælt fyrir um að tryggja skuli barni sem myndað getur eigin skoðanir rétt til að láta þær frjálslega í ljós í öllum málum sem það varða og skuli tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur og þroska. Síðan segir í 2. tölulið greinarinnar að vegna þessa skuli barni einkum veitt tækifæri til að tjá sig við hverja þá málsmeðferð fyrir dómi eða stjórnvaldi er það varðar, annaðhvort beint eða fyrir milligöngu talsmanns eða viðeigandi stofnunar, á þann hátt sem samræmist reglum í lögum um málsmeðferð.

34. Í barnaverndarlögum nr. 80/2002 er í 1. málslið 1. mgr. 2. gr. tekið fram að markmið laganna sé að tryggja að börn sem búa við óviðunandi aðstæður eða stofna heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð. Í lögunum er jafnframt fjallað um skilyrði og málsmeðferð við aðgerðir á grundvelli þeirra. Þannig hefst barnaverndarmál með könnun máls en samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 22. gr. laganna er markmið hennar að afla nauðsynlegra upplýsinga um aðstæður barns og meta þörf fyrir úrræði samkvæmt lögunum, allt í samræmi við hagsmuni og þarfir barns. Auk þess geyma lögin ýmis úrræði til að bregðast við óviðunandi aðstæðum hverju sinni en ákvörðun um að svipta foreldri forsjá barns er það úrræði sem lengst gengur. Segir í 1. mgr. 56. gr. laganna að áður en barnaverndarþjónusta höfði mál til sviptingar forsjár samkvæmt 29. gr. laganna beri henni að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi til laganna segir að slíkt mál skuli ekki höfðað nema eftir ítarlegan undirbúning og að vandlega athuguðu máli.

35. Í 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga segir að barnaverndarþjónustu sé heimilt, að fengnum úrskurði umdæmisráðs barnaverndar, að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar, annar þeirra eða báðir, skuli sviptir forsjá. Þetta á við ef barnaverndarþjónusta telur eitt eða fleiri eftirfarandi skilyrða vera fyrir hendi:

36. Þá segir í 2. mgr. 29. gr. sömu laga að kröfu um sviptingu forsjár skuli því aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs.

Niðurstaða

37. Í málinu krefst áfrýjandi þess að stefnda verði svipt forsjá beggja sona sinna. Fallist var á þá kröfu í hinum áfrýjaða dómi hvað varðar eldri drenginn. Fyrir Hæstarétti hefur stefnda ekki krafist endurskoðunar á þeirri niðurstöðu sem verður staðfest með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms. Stendur þá eftir ágreiningur aðila um hvort hún skuli einnig svipt forsjá yngri drengsins.

Um málsmeðferð og fyrirliggjandi gögn

38. Áfrýjanda ber að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en tekin er ákvörðun um að höfða mál til sviptingar forsjár samkvæmt 29. gr. barnaverndarlaga, sbr. 1. mgr. 56. gr. þeirra. Stefnda hefur meðal annars byggt á því að álitsgerð sem aflað var utan réttar um forsjárhæfni hennar sé haldin annmörkum og langt frá því að vera óhlutdræg. Verður því að taka afstöðu til þess hvort málið sé nægjanlega upplýst í þeim búningi sem það hefur verið lagt fyrir Hæstarétt.

39. Stefnda samþykkti að gert yrði mat á forsjárhæfni hennar og er sérfræðileg álitsgerð H sálfræðings frá 27. maí 2024 sem unnin var af því tilefni meðal gagna málsins. Í niðurstöðu hennar kom meðal annars fram að stefnda hefði alvarlega skerta hæfni til að skapa sonum sínum eðlileg og þroskavænleg uppeldisskilyrði þótt hún nyti verulegrar aðstoðar og stuðnings yfirvalda. Ástæður þess væru helstar verulegir persónulegir annmarkar, geðræn einkenni og aðlögunarerfiðleikar. Hún tjáði sig af takmörkuðu innsæi um eigin vanda og virtist fyrst og fremst hýsa reiði og gremju gagnvart utanaðkomandi aðilum sem hún eignaði hann að miklu leyti. Hún væri í DAM-meðferð hjá Landspítala sem hún stundaði samviskusamlega en fram hefði komið í viðtali við hana að þar væri hún að læra að setja fólki mörk og að fara úr aðstæðum þegar henni liði illa. Taldi sérfræðingurinn meðferðina algjörlega nauðsynlega fyrir hana en ekki nægjanlega til að foreldrafærni hennar næði að verða fullnægjandi á komandi árum. Þessa afstöðu staðfesti sérfræðingurinn í skýrslu fyrir héraðsdómi þar sem hún bar meðal annars að mikil hætta væri á því að stefnda myndi beita drengina andlegu og líkamlegu ofbeldi.

40. Við meðferð málsins fyrir héraði var bókað af hálfu stefndu að hún teldi þörf á því að fram færi nýtt forsjárhæfnismat en því var andmælt af hálfu áfrýjanda þar sem fyrir lægi nýlegt mat. Í fyrirtöku málsins í héraði 23. október 2024 var gagnaöflun lýst lokið án þess að slíks mats hefði verið aflað. Undir meðferð málsins í Landsrétti óskaði stefnda eftir dómkvaðningu matsmanns til að framkvæma mat á forsjárhæfni hennar. Um það var bókað í þingbók við fyrirtöku réttarins 12. maí 2025:

41. Beiðni stefndu var í kjölfarið hafnað á þeim grundvelli að spurningar í matsbeiðni væru að mestu þær sömu og svarað hefði verið í fyrirliggjandi álitsgerð sálfræðings. Ekki hefði verið upplýst um breytingar á högum stefndu þannig að grundvelli álitsgerðarinnar væri raskað. Einnig þyrfti að líta til þess að málið sætti flýtimeðferð samkvæmt 53. gr. b barnaverndarlaga og öflun matsgerðar væri til þess fallin að tefja efnislega niðurstöðu þess og því ekki í þágu hagsmuna barna stefndu. Auk þess yrði samkvæmt 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga kvaddur sérfróður meðdómsmaður til setu í dómi við efnismeðferð málsins, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.

42. Fyrrgreind álitsgerð um forsjárhæfni, sem var unnin í apríl og maí 2024, er ítarleg og meðal annars reist á sálfræðilegum matstækjum og viðtölum við stefndu, barnsfeður hennar, móður, stjúpföður og bróður, drengina tvo sem og starfsmann áfrýjanda sem hafði haft umsjón með málefnum fjölskyldunnar og deildarstjóra á leikskóla yngri drengsins. Einnig var aflað greinargerðar frá meðferðaraðila stefndu. Þá var niðurstaða héraðsdóms reist á niðurstöðum álitsgerðarinnar. Til þess er einnig að líta að grundvelli hennar var ekki hnekkt með dómi Landsréttar heldur þvert á móti vísað til niðurstaðna hennar um forsjársviptingu eldri drengsins. Er ekkert komið fram við meðferð málsins fyrir Hæstarétti sem dregur úr vægi álitsgerðarinnar, svo sem um að hagir stefndu hafi breyst að því marki að grundvelli hennar hafi verið raskað.

43. Til viðbótar er horft til þess að dómarar í héraði ræddu við yngri drenginn undir meðferð málsins. Lýsti hann því þar að hann kysi heldur að vera hjá móður sinni. Aðalheimili hans væri hjá móður en samt væri hann meira hjá föður og því vildi hann snúa við. Það var þó mat héraðsdóms að ekki væri hægt að taka fullt tillit til þessara skoðana drengsins. Í þeim efnum var meðal annars vísað til ungs aldurs hans, að hann hefði einungis verið fjögurra ára þegar vistun hans utan heimilis hófst og þess að skoðanir hans mætti að einhverju leyti rekja til áhrifa frá stefndu. Dómendur í Landsrétti ræddu jafnframt við yngri drenginn fyrir aðalmeðferð málsins þar. Kom fram að hann teldi sig hitta móður sína of lítið en vildi helst vera jafnmikið hjá henni og föður.

44. Að öllu framangreindu gættu verður fallist á með áfrýjanda að málið sé nægilega upplýst og að afdráttarlaus álitsgerð sálfræðingsins sem aflað var utan réttar sé fullnægjandi grundvöllur undir mat á forsjárhæfni hennar. Er þá haft í huga að álitsgerðin er í góðu samræmi við annað sem komið hefur fram í málinu um forsjárhæfni stefndu. Jafnframt verður að líta til þess að upplýsingar um afstöðu yngri drengsins liggja fyrir og þess að brýnir hagsmunir barns standa til þess að leyst verði úr málinu án frekari tafa þannig að barnið sé ekki í óvissu um langt skeið.

Krafa um forsjársviptingu yngri drengsins

45. Við úrlausn kröfu um forsjársviptingu á grundvelli barnaverndarlaga þarf að vega saman hagsmuni barns annars vegar og foreldra hins vegar. Við mat þessara ólíku hagsmuna verður að játa stjórnvöldum ákveðið svigrúm og hafa hagsmuni barns ávallt í fyrirrúmi, sbr. dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 15. nóvember 2022 í málum nr. 25133/20 og 31856/20, A og fleiri gegn Íslandi, sbr. 84. lið dómsins.

46. Við rannsókn máls á grundvelli 1. mgr. 56. gr. barnaverndarlaga er fyrst og fremst horft til hags hvers barns um sig. Því til viðbótar hlýtur rannsókn barnaverndaryfirvalda að ráðast af aðstæðum fjölskyldu hverju sinni, rót þess vanda sem um ræðir og ástæðu þess að barnaverndaryfirvöld hefja afskipti af málefnum barns eða fjölskyldu. Við þá rannsókn verður ekki horft fram hjá þeim úrræðum, leiðsögn eða aðstoð sem þegar kann að hafa verið reynd gagnvart hlutaðeigandi fjölskyldu þótt slíkar aðgerðir hafi ekki beinlínis lotið að því barni sem um ræðir. Þetta á einkum við ef vandinn er alvarlegur og langvarandi. Er þannig um að ræða heildarmat á öllum aðstæðum foreldris með hliðsjón af hagsmunum barns hverju sinni.

47. Yngri drengur stefndu er sem fyrr segir fæddur árið […]. Afskipti barnaverndaryfirvalda af málefnum eldri drengsins hófust hins vegar í nóvember 2016 í kjölfar tilkynningar frá skóla sem lauk án frekari aðgerða. Afskiptin héldu áfram við móttöku tilkynningar um eldri drenginn í janúar 2021. Þá gerði stefnda samning í maí 2023 um að vista drengina hjá feðrum þeirra í kjölfar atviks þegar lögregla var kölluð til á heimili stefndu og föður yngri drengsins. Hafa báðir drengirnir verið hjá feðrum sínum frá þeim tíma og nýtur stefnda umgengi við hinn yngri. Kom fram við meðferð málsins fyrir Hæstarétti að sú umgengni gengi vel. Þá liggur fyrir að drengirnir hafa umgengist hvor annan að nokkru leyti á þeim tíma sem liðinn er og báðir notið umgengni við föður- og móðurfjölskyldur sínar.

48. Niðurstaða héraðsdóms um kröfu áfrýjanda hvað varðar yngri drenginn var sú að þótt umgengni hefði gengið vel væri það ekki trygging fyrir því að stefnda gæti ræktað vandasamt og krefjandi uppeldishlutverk sitt þannig að vel væri. Hlutverk forsjárforeldris væri erfiðara og krefðist meiri færni af foreldri en þegar aðeins væri um umgengni að ræða. Forsjá fylgdi meiri ábyrgð, kröfur og álag sem stefnda væri talin þola illa. Sá tími gæti komið að stefnda næði betri tökum á forsjárhæfni sinni en þangað til væri talið að öryggi yngri drengsins og velferð væri best tryggð með því að aðrir sinntu forsjárskyldu. Var því fallist á að svipta stefndu forsjá með yngri drengnum á grundvelli d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.

49. Í hinum áfrýjaða dómi var fallist á að svipta stefndu forsjá eldri drengsins en ekki þess yngri. Kom fram að aðstæður þeirra væru um margt ólíkar þar sem talsvert skildi þá að í aldri og þeir væru vistaðir hvor á sínu heimili. Þá hefðu afskipti barnaverndaryfirvalda einkum lotið að eldri drengnum. Auk þess væru tengsl drengjanna við stefndu mjög ólík og afstaða þeirra til umgengni ekki sú sama. Það var því fjallað sjálfstætt um kröfur áfrýjanda með hliðsjón af stöðu og aðstæðum hvors drengs um sig og hvað telja yrði þeim fyrir bestu.

50. Um yngri drenginn var niðurstaða um forsjá einkum reist á því að ekki yrði séð að gerð hefði verið meðferðaráætlun fyrir hann samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga. Ekki hefði þannig verið í gildi áætlun um framhald málsins eftir að hann var vistaður utan heimilis stefndu, meðal annars um hvaða aðstoð henni og drengnum skyldi veitt eða það markmið sem að væri stefnt. Til viðbótar yrði ekki séð að leitast hefði verið við að styrkja forsjárhæfni stefndu með tækum stuðningsúrræðum í barnaverndarstarfi. Sérstakt tilefni hefði þó verið til að veita henni stuðning og ráðgjöf um umönnun og uppeldi yngri drengsins enda hefði hann reglulega verið í umsjá hennar frá því að vistun utan heimilis hófst.

51. Við meðferð málsins hér fyrir dómi lagði áfrýjandi fram óundirritaða málsmeðferðaráætlun 25. ágúst 2023 vegna yngri drengsins. Í henni segir að þörf sé á stuðningi í samvinnu við forsjáraðila og að markmiðið sé að ramma inn umgengni drengsins við stefndu og stuðla að góðum samskiptum hennar við barnavernd. Óumdeilt er að sama dag gerði stefnda samning við áfrýjanda um umgengni vegna yngri drengsins. Í dagál rituðum af barnaverndarstarfsmanni 29. ágúst sama ár, sem einnig er nýtt skjal fyrir réttinum, segir að stefndu hafi verið kynntur samningur um umgengni og áætlun um meðferð máls. Hún hafi kynnt sér bæði skjölin en einungis undirritað samninginn. Samkvæmt þessu er fallist á með áfrýjanda að gerð hafi verið málsmeðferðaráætlun þess efnis sem greinir í skjalinu, enda er sú áætlun í reynd að mestu leyti sama efnis og samningurinn sem gerður var sama dag, sbr. og til hliðsjónar 3. mgr. 71. gr. laga nr. 91/1991.

52. Þótt samkvæmt framansögðu liggi fyrir að gerð hafi verið málsmeðferðaráætlun vegna yngri drengsins getur það eitt og sér ekki ráðið úrslitum við úrlausn málsins. Hins vegar er til þess að líta að í tengslum við málefni eldri drengsins hafði stefnda notið ráðgjafar og aðstoðar vegna vanda hennar. Þannig höfðu verið reynd ýmis almenn úrræði til stuðnings stefndu og fjölskyldu hennar svo sem meðferðarúrræði hjá Heimilisfriði, pararáðgjöf og sálfræðiráðgjöf sem ekki gengu nægilega vel. Í ljósi þess vanda stefndu sem lýst var í fyrrgreindri álitsgerð um forsjárhæfni verður ekki talið líklegt að frekari stuðningsúrræði vegna yngri drengsins hefðu gagnast stefndu umfram þau sem reynd höfðu verið áður gagnvart fjölskyldunni.

53. Jafnframt er þess að gæta að áfrýjandi hefur gætt meðalhófs við meðferð málsins samkvæmt áskilnaði 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Til að mynda var valin sú leið að vista drengina hjá feðrum sínum auk þess sem rúm umgengni stefndu við yngri drenginn var tryggð frá upphafi. Aðgerðir áfrýjanda hafa því samkvæmt framansögðu ekki miðað að því að rjúfa tengsl stefndu við syni sína heldur þvert á móti að viðhalda þeim og með því styrkja hana í að öðlast frekari færni við uppeldi og umönnun þess yngri til samræmis við fyrrgreinda málsmeðferðaráætlun 25. ágúst 2023.

54. Að öllu framangreindu gættu og að öðru leyti með vísan til afdráttarlausrar niðurstöðu álitsgerðarinnar sem samrýmist öðrum gögnum málsins verður fallist á með áfrýjanda að fram sé komið að stefnda sé augljóslega vanhæf til að fara með forsjá yngri sonar síns og að skilyrðum d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga sé að öðru leyti mætt. Er því fallist á kröfu áfrýjanda um að svipta stefndu forsjá yngri drengsins.

55. Ákvæði hins áfrýjaða dóms skulu að öðru leyti vera óröskuð um sviptingu forsjár stefndu vegna eldri drengsins, málskostnað og gjafsóknarkostnað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti verður ekki dæmdur en um gjafsóknarkostnað fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefnda, B, er svipt forsjá sonar síns, F.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms skulu óröskuð að öðru leyti.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Guðbjargar Benjamínsdóttur, 1.400.000 krónur.

Sératkvæði Karls Axelssonar

1. Ég geri ekki athugasemdir við lýsingu meirihluta dómenda á málsatvikum, málsástæðum og löggjöf. Þá er ég sammála því að staðfesta beri hinn áfrýjaða dóm um þá niðurstöðu að svipta stefndu forsjá eldri sonar síns.

2. Við úrlausn kröfu um forsjársviptingu á grundvelli barnaverndarlaga vegast á sjónarmið um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu sem varin eru af 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og sú meginregla 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.

3. Í barnaverndarlögum eru ákvæði sem veita stjórnvöldum heimildir til afskipta af fjölskyldulífi með það að markmiði að vernda réttindi barna þegar talið er að velferð þeirra sé í húfi. Við túlkun ákvæða laganna verður að taka mið af því að þau fela í sér frávik frá tilvitnaðri meginreglu 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar sem og 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þessum heimildum þarf því að beita þannig að skýrt sé að þarfir barns kalli á inngrip stjórnvalda. Því meira íþyngjandi sem inngrip er hverju sinni því meiri kröfur verða gerðar um að sýnt sé fram á nauðsyn þess. Á það augljóslega við í tilviki forsjársviptingar á grundvelli 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 svo sem áfrýjandi hefur uppi kröfu um í máli þessu. Ávallt eru það þó hagsmunir barnsins sem verða að vera í forgrunni.

4. Svo sem rakið er í atkvæði meirihlutans aflaði áfrýjandi álitsgerðar H sálfræðings 27. maí 2024 um forsjárhæfni stefndu. Er það álit öðru fremur lagt til grundvallar niðurstöðum héraðsdóms og meirihluta Hæstaréttar í málinu og jafnframt til þess vísað í hinum áfrýjaða dómi. Undir rekstri málsins í Landsrétti óskaði stefnda eftir dómkvaðningu matsmanns til að framkvæma mat á forsjárhæfni hennar og rakti í því sambandi tiltekna ágalla sem hún taldi vera á álitsgerð sálfræðingsins. Þeirri beiðni var hafnað, fyrst og fremst á þeim grundvelli að spurningar í matsbeiðni væru að mestu þær sömu og svarað hefði verið í álitsgerðinni og ekki verið upplýst um breytingar á högum stefndu frá því að álitsgerðin var unnin.

5. Að sönnu hefur sú dómvenja mótast í barnaverndarmálum að álitsgerðir sérfræðinga séu að öðru gættu lagðar til grundvallar niðurstöðum um inngrip og aðgerðir í barnaverndarmálum. Þó má ljóst vera að vægi þeirra er eðlilega annað og minna en matsgerða sem aflað er með dómkvaðningu matsmanna á grundvelli IX. kafla laga nr. 91/1991. Að því virtu, þeim ágöllum sem stefnda taldi vera á álitsgerðinni og þeim tíma sem liðinn var frá því að hennar hafði verið aflað var fullt tilefni til þess að fallast á beiðni hennar um dómkvaðningu matsmanns. Er því uppi vafi um hvort málið hafi í öllum atriðum sem máli skipta verið nægilega upplýst við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms, sbr. áskilnað 1. mgr. 56. gr. barnaverndarlaga.

6. Svo sem rakið hefur verið hófust afskipti áfrýjanda af málum yngri sonar stefndu fyrst í apríl 2023. Frá maí sama ár hefur drengurinn verið vistaður á heimili föður síns en notið umgengnisréttar við stefndu svo sem nánar er lýst í 15. og 16. málslið dómsins. Svo sem þar kemur fram hefur umgengnin verið án eftirlits frá september 2024 og raunar aukin í tvígang á árinu 2025.

7. Áfrýjandi reisir kröfu sína um forsjársviptingu á a-, c- og d-liðum 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Fallist er á þá niðurstöðu Landsréttar að ekki séu uppfyllt skilyrði a- og c-liða ákvæðisins. Kemur því eingöngu til álita hvort uppfylltur sé áskilnaður d-liðar málsgreinarinnar. Þar kemur fram að foreldri verði svipt forsjá ef fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar séu augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða.

8. Ekki er gerður ágreiningur um þá niðurstöðu meirihlutans að þvert á það sem lagt er til grundvallar í forsendum Landsréttar hafi verið unnin málsmeðferðaráætlun fyrir yngri drenginn sem kynnt hafi verið stefndu 25. ágúst 2023. Á hinn bóginn verður ráðið af tiltækum gögnum sem stafa frá áfrýjanda að umgengni stefndu við yngri son sinn hafi gengið vel. Sú umgengni sem fram hefur farið frá haustinu 2024 hefur verið eftirlitslaus af hálfu áfrýjanda en engra viðbótargagna nýtur við um tilhögun og framkvæmd hennar.

9. Af framangreindu verður ekki ályktað á annan veg en þann að umgengni stefndu við drenginn hafi gengið vel. Þá vekur það athygli, í ljósi þess að orsakir vanhæfni stefndu til forsjár eru taldar felast í verulegum persónulegum annmörkum, geðrænum einkennum og aðlögunarerfiðleikum, að umgengni skuli hafa farið fram eftirlitslaust í svo langan tíma og raunar án þess að séð verði að neitt hafi komið upp á við framkvæmd hennar.

10. Ekki liggja fyrir upplýsingar þess efnis að drengurinn hafi verið beittur líkamlegu ofbeldi af hálfu stefndu og í greinargerð áfrýjanda „um könnun máls“ frá 18. ágúst 2023 kemur fram að tengsl stefndu við drenginn séu góð. Aðspurður af dómurum í héraði kvaðst hann heldur kjósa að vera með móður sinni en föður. Spurður þess sama af dómurum í Landsrétti kvaðst hann vilja vera jafn mikið hjá hvoru foreldri. Engra gagna hefur verið aflað um afstöðu hans undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti.

11. Að öllu framangreindu virtu og að teknu tilliti til þess að í hinum áfrýjaða dómi sat sérfróður meðdómandi þykir ekki tækt að staðhæfa að fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu eða þroska drengsins sé hætta búin fari stefnda með forsjá barnsins eða að breytni hennar sé líkleg til að valda barninu alvarlegum skaða. Tel ég því, með vísan til 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, að sýkna beri stefndu af kröfu áfrýjanda um að hún skuli svipt forsjá sonar síns F. Þá tel ég að fella beri málskostnað fyrir Hæstarétti á áfrýjanda.