Hæstiréttur

Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.

2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. febrúar 2026 sem barst réttinum 9. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust 12. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 26. janúar 2026 þar sem niðurstaða úrskurðar héraðsdóms um frávísun varakröfu varnaraðila var staðfest en hann að öðru leyti felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

3. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður Landsréttar verði felldur úr gildi og málinu vísað frá héraðsdómi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

4. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Ágreiningsefni

5. Ágreiningur aðila lýtur að efni fjárskiptasamnings sem þau gerðu […] og staðfestur var af sýslumanni. Byggir varnaraðili á því að samningurinn hafi orðið annars efnis en til stóð. Hafi sóknaraðili með saknæmum og ólögmætum hætti leynt upplýsingum um verðmæti hlutabréfa í C og tilvist og verðmæti kaupréttar hennar í félaginu.

6. Í þessum þætti málsins kemur til úrlausnar hvort dómkröfur varnaraðila séu tækar til efnismeðferðar eða þeim skuli vísað frá dómi svo sem héraðsdómur gerði. Með hinum kærða úrskurði var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að vísa varakröfu varnaraðila frá héraðsdómi en lagt fyrir dóminn að taka aðalkröfuna til efnismeðferðar.

7. Kæruleyfi var veitt 17. mars 2026, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2026-15, á þeim grunni að kæruefnið gæti haft fordæmisgildi og þannig fullnægt skilyrðum 2. málsliðar 3. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Helstu málsatvik

8. Aðilar máls þessa gengu í hjúskap árið […]. Þau sóttu um skilnað að borði og sæng á ofanverðu árinu […] og gerðu af því tilefni samning um fjárskipti […] það ár.

9. Í 1. grein tilvitnaðs samnings kom fram að eignir búsins væru einbýlishús að [fasteign] í […], fjórar bifreiðar, […] og félögin F slf. og G ehf. sem væru í eigu varnaraðila. Skyldu eignirnar skiptast þannig að í hlut sóknaraðila kæmi framangreind fasteign ásamt skuldum sem á henni hvíldu, ein bifreiðanna og […]. Í hlut varnaraðila kæmu hinar bifreiðarnar og fyrrgreind félög þó þannig að honum bæri að skipta upp samlagsfélaginu F og færa úr því nánar tilgreinda fjárhæð í nýtt félag sem yrði að fullu í eigu sóknaraðila. Í 2. grein samningsins var gerð grein fyrir skuldum búsins sem voru að fjárhæð […] krónur vegna áhvílandi láns á fasteign aðila og skyldu þær dragast frá virði hennar við skiptin. Sköttum vegna tekna þeirra á árinu […] áttu aðilar að standa skil á hvort fyrir sig. Þá var í 4. grein samningsins tekið fram að með honum væri slitið fjárfélagi þeirra og að þær eignir eða skuldir sem hvort um sig eignaðist eða stofnaði til eftir staðfestingu samningsins væru hinu óviðkomandi. Önnur ákvæði samningsins hafa ekki þýðingu fyrir sakarefni málsins.

10. Með afsali […] 2021 framseldi varnaraðili til sóknaraðila allt hlutafé sitt í félaginu H ehf., samtals […] hluti. Þá eru meðal gagna málsins tölvupóstsamskipti aðila […] og […]. Í fyrsta tölvupóstinum lýsti varnaraðili því yfir að sem hluti af samkomulagi aðila skyldu hlutir í eigu sóknaraðila í D verða eign hennar og hlutir í eigu varnaraðila í félaginu I ehf. eign hans. Með tölvupósti […] innti varnaraðili sóknaraðila eftir staðfestingu á framangreindu fyrirkomulagi. Sóknaraðili svaraði erindinu samdægurs, staðfesti fyrirkomulagið og upplýsti að félagið sem varnaraðili vísaði til í fyrri tölvupósti sínum héti D ehf.

11. Í málinu liggur jafnframt fyrir síðasta sameiginlega skattframtal aðila […]. Þar kemur fram að þau eigi meðal annars hlutdeildarskírteini í H hs., hlutabréf í G ehf., L hf., M hf., N ehf. og O hf. samtals […] krónur. Þá eru talin fram hlutabréf í C að virði […] króna.

12. Varnaraðili höfðaði mál þetta með stefnu birtri 28. ágúst 2025. Svo sem fram er komið grundvallast málsóknin á því að sóknaraðili hafi með saknæmum og ólögmætum hætti leynt hann upplýsingum um verðmæti hlutabréfa og kaupréttar í félaginu C sem sé móðurfélag fyrrnefnda félagsins D ehf. Er krafan sett fram til viðurkenningar á skaðabótaskyldu sóknaraðila vegna þess að eignum hafi verið leynt við skiptin.

Málatilbúnaður aðila

Helstu málsástæður sóknaraðila

13. Sóknaraðili byggir á því að fjárskiptum aðila sé lokið. Samkomulag þeirra þar um sé skilmerkilegt og hafi þegar verið framkvæmt með þeim hætti sem þar sé gert ráð fyrir. Þá vísar sóknaraðili til þess að í dómaframkvæmd hafi verið litið svo á að sé tiltekinnar eignar ekki getið í fjárskiptasamningi leiði af sjálfu sér að eignarhald hennar verði óbreytt. Talning eigna í fjárskiptasamningi aðila hafi ekki verið tæmandi heldur einungis tilgreindar þær eignir sem aðilar voru sammála um að skyldu falla til búsins og koma til skipta. Vísar sóknaraðili til þess að í málinu liggi fyrir yfirlýsing varnaraðila um að hinar umdeildu eignir ættu ekki að koma til skipta.

14. Hafi varnaraðili hug á að hnekkja fjárskiptum aðila telur sóknaraðili að hann þurfi að leita ógildingar fjárskiptasamningsins samkvæmt fyrirmælum 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Það hafi hann ekki gert og beri því að vísa málinu frá héraðsdómi, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Verði fjárkrafa annars hjóna úr hendi hins undir þessum kringumstæðum ekki höfð uppi í einkamáli sem rekið sé á grundvelli laga nr. 91/1991 heldur falli slík krafa undir aðra málsmeðferð. Ekkert hafi verið vikið að þessum málsástæðum sóknaraðila í úrskurði Landsréttar.

15. Loks byggir sóknaraðili á því að ætlað tjón varnaraðila sé vanreifað og málatilbúnaður hans standist ekki áskilnað 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

Helstu málsástæður varnaraðila

16. Varnaraðili byggir á því að viðurkenningarkrafa hans sé skýr. Þá sé málatilbúnaður hans glöggur, sér í lagi þar sem sóknaraðili hafi ekki orðið við áskorun hans í stefnu um að leggja fram nánar tilgreind gögn sem þýðingu geti haft í málinu. Hann hafi með framlagningu ársreikninga og fundargerða C, sem hafi meðal annars að geyma upplýsingar um kauprétti og kaup varnaraðila á hlutum í félaginu, sýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af málshöfðuninni.

17. Þá byggir hann á því að fjárskiptum aðila sé ekki lokið eða að allar eignir sem einhverju skiptu hafi ekki verið tilgreindar í fjárskiptasamningnum. Sóknaraðili hafi leynt hann upplýsingum um ónýttan kauprétt í félaginu C og veitt ófullnægjandi upplýsingar um þá hluti sem sóknaraðili var skráður fyrir í félaginu.

18. Loks byggir varnaraðili á því að 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga komi ekki í veg fyrir málshöfðun hans enda sé ákvæðinu ekki ætlað að svipta aðila rétti til skaðabóta. Slíkur réttur verði ekki takmarkaður eða felldur niður nema með skýru lagaákvæði við afmarkaðar aðstæður.

Niðurstaða

19. Svo sem fram hefur komið verður í þessum þætti málsins úr því leyst hvort krafa varnaraðila sé tæk til efnismeðferðar ellegar hvort vísa beri henni og þar með málinu í heild frá héraðsdómi svo sem sóknaraðili gerir kröfu um, en varnaraðili hefur krafist staðfestingar hins kærða úrskurðar.

20. Sóknaraðili bendir réttilega á að í hinum kærða úrskurði sé ekkert fjallað um það grundvallaratriði sem frávísunarkrafa hans er öðru fremur reist á, það er að 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga standi í vegi kröfugerðar varnaraðila. Allt að einu og þrátt fyrir þann áskilnað sem fram kemur í f-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 3. og 4. mgr. 164. gr. og 4. mgr. 150. gr. sömu laga, þykir þó tækt að fella dóm á málið eins og það liggur fyrir réttinum til úrlausnar um framangreint réttarfarsatriði.

21. Í 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga eru rakin skilyrði þess að fjárskiptum hjóna verði ráðið til lykta með samningi. Kemur þar fram að fjárskiptasamningur skuli vera skriflegur og undirritaður af hjónum eða umboðsmönnum þeirra og staðfestur fyrir sýslumanni eða dómara. Í 2. mgr. greinarinnar segir svo:

22. Um skýringu 2. mgr. kemur meðal annars eftirfarandi fram í athugasemdum við hana í frumvarpi til hjúskaparlaga:

23. Af 1. mgr. 96. gr. hjúskaparlaga, sbr. 1. mgr. 95. gr. þeirra, leiðir að ráði hjón ekki til lykta fjárskiptum sínum vegna skilnaðar með samningi geti annað þeirra eða þau bæði krafist opinberra skipta til fjárslita samkvæmt lögum nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Hafi hjón gert með sér fjárskiptasamning á grundvelli síðarnefnda ákvæðisins verða fjárskipti þeirra því ekki tekin upp að nýju nema að undangenginni málsmeðferð til ógildingar fjárskiptasamnings samkvæmt 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga.

24. Að framan eru rakin helstu efnisatriði fjárskiptasamnings aðila […]. Þá er gerð grein fyrir lögskiptum aðila í […]. Sá málatilbúnaður varnaraðila að hafa uppi kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu sóknaraðila á þeim grundvelli að hún hafi með ólögmætum hætti leynt hann upplýsingum um raunvirði tiltekinna eigna sem komu í hennar hlut við umrædda samningsgerð er í andstöðu við áskilnað 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga. Stendur lagaákvæðið því í vegi að slík krafa verði gerð í einkamáli sem rekið er á grundvelli laga nr. 91/1991, sbr. dóm Hæstaréttar 22. febrúar 2018 í máli nr. 195/2017.

25. Varnaraðila var á hinn bóginn kleift, samkvæmt 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga og innan þess tímafrests er þar getur, að höfða dómsmál og freista þess að fá fjárskiptasamninginn felldan úr gildi að nokkru eða öllu teldi hann samninginn bersýnilega ósanngjarnan á þeim tíma er til hans var stofnað, sbr. dóm Hæstaréttar frá 2. mars 2015 í máli nr. 122/2015. Að liðnum þeim fresti er honum jafnframt fært að freista þess að hnekkja samningnum með stoð í reglum um fjármunaréttarsamninga, sbr. einkum ákvæði III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Fær það engu breytt um þessa niðurstöðu þótt nokkur áhöld séu um að hvaða marki samningurinn tók til umþrættra verðmæta, enda hlaut tilvist þeirra að koma til skoðunar við mat á bersýnilegri ósanngirni í merkingu 2. mgr. 95. hjúskaparlaga eða eftir atvikum við mat á gildi fjárskiptasamningsins á grundvelli reglna III. kafla laga nr. 7/1936 eða annarra reglna um fjármunaréttarsamninga.

26. Að öllu framangreindu gættu verður, með skírskotun til 2. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991, fallist á kröfu sóknaraðila um að vísa málinu í heild frá héraðsdómi.

27. Eftir framangreindum úrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Varnaraðili, B, greiði sóknaraðila, A, samtals 1.800.000 krónur vegna reksturs málsins á öllum dómstigum.