Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Sigurður Tómas Magnússon og Skúli Magnússon.

2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 9. febrúar 2026 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða en refsing þyngd. Verði ákærði sýknaður á grundvelli ósakhæfis er gerð varakrafa um að honum verði gert að sæta öryggisvistun á viðeigandi stofnun, sbr. 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

3. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður en til vara að sér verði ekki gerð refsing. Til þrautavara að refsing verði bundin skilorði og að gæsluvarðhald sem hann hefur mátt sæta komi til frádráttar. Enn fremur krefst hann þess að sér verði ekki gert að sæta öryggisvistun. Þá er þess krafist að kröfum um skaðabætur í málinu verði vísað frá dómi en til vara að þær verði lækkaðar verulega.

4. Af hálfu einkaréttarkröfuhafa B er þess aðallega krafist að ákærða verði gert að greiða honum miskabætur að fjárhæð 6.000.000 króna auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 22. apríl 2024 til 18. ágúst sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Einnig krefst þessi einkaréttarkröfuhafi 1.495.179 króna skaðabóta vegna útlagðs kostnaðar við útför brotaþola. Til vara er þess krafist að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms. Loks er krafist málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

5. Af hálfu einkaréttarkröfuhafa C er þess aðallega krafist að ákærða verði gert að greiða honum miskabætur að fjárhæð 6.000.000 króna auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. apríl 2024 til 18. ágúst sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms. Loks er krafist málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Ágreiningsefni

6. Með ákæru 12. júlí 2024 voru ákærða gefin að sök brot gegn sambýliskonu sinni, A, á heimili þeirra [...] á árinu 2024.

7. Í kafla I í ákæru var honum gefið að sök manndráp og stórfellt brot í nánu sambandi með því að hafa aðfaranótt mánudags 22. apríl sama ár svipt brotaþola lífi með því að hafa beitt hana margþættu ofbeldi og misþyrmt henni í aðdraganda andláts hennar en atlagan hefði meðal annars beinst að kvið, höfði, hálsi, bringu, brjóstkassa og útlimum. Af atlögunni hefði brotaþoli hlotið margvíslega áverka sem nánar voru tilgreindir í sex töluliðum ákærukaflans. Háttsemi ákærða hefði verið til þess fallin að ógna á alvarlegan hátt lífi, heilsu og velferð brotaþola og afleiðingarnar orðið þær að hún hefði látist af völdum áverka á efri garnahengisbláæð og blæðingar sem hefði orðið vegna hans inn í kviðarhol. Þessum áverkum var nánar lýst í fyrsta tölulið ákærukaflans. Háttsemi þessi var talin varða við 211. gr. og 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga.

8. Í kafla II í ákæru var ákærða gefið að sök brot í nánu sambandi með því að hafa að kvöldi þriðjudags 6. febrúar 2024 beitt brotaþola ofbeldi með þeim afleiðingum að hún hlaut nefbrot, mar aftan á hálsi, á hnakka, undir hægra auga og á hægri handlegg. Með háttsemi sinni hefði ákærði ógnað á alvarlegan hátt lífi, heilsu og velferð brotaþola. Háttsemi þessi var talin varða við 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga.

9. Með framhaldsákæru 20. september 2024 var þess krafist til vara að ákærða yrði gert að sæta öryggisvistun á viðeigandi stofnun, sbr. 62. gr. almennra hegningarlaga.

10. Með héraðsdómi 9. desember 2024 var háttsemi sem lýst var í kafla I í ákæru talin sönnuð og að ákærði hefði valdið þeim áverkum sem þar greindi, að undanskildum þeim sem lýst var í 5. tölulið ákærukaflans. Á hinn bóginn var ekki talið að ásetningur hans hefði á verknaðarstundu staðið til þess að bana brotaþola. Var brotið því heimfært til 2. mgr. 218. gr. og 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga. Ákærði var jafnframt sakfelldur fyrir brot í nánu sambandi í samræmi við kafla II í ákæru. Þrátt fyrir að ákærði hefði verið greindur með heilabilun var hann talinn sakhæfur og að ætla mætti að refsing gæti borið árangur. Var hann dæmdur til tólf ára fangelsisvistar. Þá var honum gert að greiða miska- og skaðabætur.

11. Með dómi Landsréttar 13. nóvember 2025 var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða fyrir þá háttsemi sem greindi í kafla I í ákæru. Í því sambandi þóttu ekki nein efni til að undanskilja þá áverka sem tilgreindir voru í 5. tölulið ákærukaflans. Hins vegar var brotið heimfært til 211. gr. og 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga. Jafnframt staðfesti Landsréttur niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða fyrir þá háttsemi sem greindi í II. kafla ákæru og heimfærslu hennar til refsiákvæða. Enn fremur var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að ákvæði 15. og 16. gr. almennra hegningarlaga hefðu ekki þýðingu fyrir niðurstöðu málsins. Með hliðsjón af 1., 2., 3. og 6. tölulið 1. mgr. 70. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga var refsing ákærða ákveðin fangelsi í 16 ár. Loks var honum gert að greiða miska- og skaðabætur.

12. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 5. febrúar 2026, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2026-3, á þeim grunni að úrlausn þess kynni að hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var þá jafnframt haft í huga að leyfisbeiðandi var í héraði sakfelldur fyrir stórfellda líkamsárás sem leiddi til dauða en manndráp í Landsrétti.

Málsatvik

13. Þeir atburðir sem ákæran lýtur að eiga sér langa forsögu. Í skýrslu lögreglu 11. júní 2024 kemur fram að líklega hafi ákærði beitt brotaþola heimilisofbeldi á þriðja tug ára. Enn fremur kemur þar fram að brotaþoli hafi að mestu og nánast alltaf neitað samvinnu við lögreglu að undanskildum tveimur tilvikum þegar þau bjuggu á […] á árunum 2009 og 2011.

14. Að kvöldi 6. febrúar 2024 klukkan 20.22 tilkynnti vinkona brotaþola lögreglu um atvik það sem kafli II í ákæru tekur til. Lögregla kom að heimili ákærða og brotaþola stuttu síðar. Í kjölfarið var ákærði handtekinn og færður á lögreglustöð en brotaþoli til aðhlynningar á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Eins og rakið er í héraðsdómi var ákærða nefbrotin og marin, hrædd og verkjuð. Hún greindi frá því að hún hefði orðið fyrir heimilisofbeldi og nefndi við hjúkrunarfræðing að sparkað hefði verið í kvið hennar og höfuð. Hún dró þá frásögn þó til baka eftir nokkra stund. Í áverkavottorði 11. apríl sama ár er áverkum hennar lýst nánar og kom fram að hún hafi verið í annarlegu ástandi við komuna á sjúkrahúsið. Fyrir dómi bar lögreglumaður að ákærði hefði við handtökuna verið blóðugur á höndum og blóð á bol sem hann klæddist.

15. Aðfaranótt mánudags 22. apríl 2024 klukkan 04.30 hringdi ákærði í Neyðarlínuna og tilkynnti að hann héldi að brotaþoli lægi dáin á gólfinu þar sem hann hefði fundið hana. Aðspurður kvaðst hann ekki viss um hvenær hann hefði síðast séð hana á lífi en nefndi að það væru svona fjórir til sex tímar síðan. Þá sagðist hann í fyrstu ekki treysta sér til að framkvæma endurlífgun og vísaði til þess að brotaþoli væri orðin köld. Hann hóf þó loks slíkar tilraunir. Þá heyrðist hann í símtalinu segja: „[A] mín, [A] … fyrirgefðu, fyrirgefðu.“

16. Þegar lögreglan kom á vettvang klukkan 04.37 var ákærði reykjandi og í símanum í gætt útidyra íbúðarinnar sem er í fjölbýlishúsi. Hann vísaði lögreglumönnum inn í íbúðina þar sem brotaþoli lá á bakinu á svefnherbergisgólfi. Áverkar voru á andliti og storknað blóð við munnvik og nef. Þegar að var gáð reyndist brotaþoli án lífsmarka. Samkvæmt skýrslu lögreglumanns sem fyrst mætti á vettvang fyrir dómi gat ákærði ekki svarað spurningu lögreglu um hvenær brotaþoli hefði fallið á gólfið. Þá hefði hann ítrekað sagt að hún væri köld og dáin.

17. Ákærði var handtekinn þennan sama morgun og síðan úrskurðaður í gæsluvarðhald sem hann hefur sætt óslitið frá þeim tíma. H læknir var fenginn til að framkvæma réttarlæknisfræðilega skoðun á ákærða. Læknirinn taldi að ekki væru greinileg áverkamerki á honum. Jafnframt tók lögregla sýni af höndum ákærða en ætlað blóðkám fannst á þeim báðum. Þá voru blóðblettir á fötum hans. Niðurstöður rannsóknar á DNA-sýnum varð sú að í fjórum af fimm úr bol hans fannst blóð brotaþola og blóð ákærða einnig í einu þeirra. Í tveimur sýnum af skóm hans var blóð brotaþola og í öðru þeirra einnig blóð ákærða. Í fjórum af fimm sýnum af nærbuxum ákærða fannst blóð brotaþola. Jafnframt fannst blóð úr brotaþola í sýni af höndum ákærða.

18. Tæknideild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu framkvæmdi rannsókn á vettvangi 22. apríl 2024 og var I réttarlæknir með í för. Hann og J réttarlæknir skiluðu bráðabirgðaskýrslu um svokallaða útvíkkaða réttarkrufningu 26. sama mánaðar og endanlegri skýrslu 4. júlí það ár. Niðurstöður þeirra bentu sterklega til þess að dánarorsök brotaþola hefði verið áverki á efri garnahengisbláæð og blæðing í kviðarholi sem hefði orðið vegna hans. Þá töldu þeir að áverkamyndin í heild benti sterklega til þess að annar maður hefði veitt brotaþola flesta eða alla áverkana, þar með talið áverkann á kviðinum.

19. Við rannsókn málsins tók lögregla fjórar skýrslur af ákærða. Þá gaf hann skýrslu fyrir héraðsdómi. Ákærði hefur verið margsaga um atvik málsins, borið fyrir sig að minni hans væri farið að bregðast og hann kominn með Alzheimer-sjúkdóm. Við fyrstu skýrslutöku hjá lögreglu, síðdegis sama dag og brotaþoli lést, bar ákærði fyrir sig minnisleysi vegna ölvunar en einnig að brotaþoli hefði „varla dáið af sjálfu sér“ og að það hefðu verið „einhver djöfuls læti í mér“. Hann sagðist hafa reynt að hrista brotaþola og vekja hana þegar hann fann hana meðvitundarlausa. Þegar borinn var undir ákærða framburður sonar hans um ofbeldi ákærða gagnvart brotaþola sagði hann að það væri líklega rétt hjá honum. Jafnframt sagði hann að það gæti verið að hann hefði beitt brotaþola ofbeldi en þá hefði hann verið blindfullur.

20. Í annarri skýrslutöku, að kvöldi 22. apríl 2024, sagði ákærði að brotaþoli hefði fengið flogakast þegar hún var að horfa á sjónvarpið og að hann hefði hlaupið út eftir aðstoð. Þegar hann hefði komið inn aftur hefði brotaþoli, þá staðsett í svefnherberginu, ekki getað andað og hann ekki náð sambandi við hana. Í þriðju skýrslunni sem tekin var af honum hjá lögreglu 28. sama mánaðar bar hann einnig á þá leið að brotaþoli hefði látist eftir flogakast og að hann hefði hlaupið út og öskrað á hóp af krökkum að hringja eftir aðstoð. Í fjórðu og síðustu skýrslutöku hjá lögreglu 28. maí sama ár var borin undir ákærða skýrsla um niðurstöður krufningar. Kannaðist hann ekki við að hafa veitt brotaþola þá áverka sem hefðu leitt til andláts hennar og taldi þá mögulega tilkomna vegna falls. Um aðdraganda andláts brotaþola sagði ákærði jafnframt að hann hefði farið að sofa inni í herbergi en þegar hann hefði vaknað hefði hann farið fram og ákærða þá setið frammi í stofu. Hún hefði verið orðin köld og hann hlaupið út í dyr og látið hringja fyrir sig á sjúkrabíl.

21. Fyrir héraðsdómi bar ákærði meðal annars að umrætt kvöld hefði brotaþoli dottið og lent á hönd hans og hörðum stól. Hún hefði sagt ákærða að hún hefði ekki meitt sig. Þegar hann hefði komið fram eftir að hafa sofnað hefði brotaþoli setið í stól í stofunni og verið köld viðkomu. Hann hefði síðan hlaupið út og kallað til unglinga og beðið þá að hringja í Neyðarlínuna. Ákærði kannaðist við að brotaþoli hefði verið með áverka en áréttaði að hún hefði dottið á stól og að hann teldi hana hafa látist vegna þess falls.

Gögn um sakhæfi ákærða

22. Í skýrslum lögreglu af ákærða kom ítrekað fram af hans hálfu að hann væri með Alzheimer-sjúkdóm og ættarsaga væri um sjúkdóminn.

23. Eins og áður greinir skoðaði H heimilislæknir ákærða 22. apríl 2024 að beiðni lögreglu. Fyrir dómi kvaðst hann ekki hafa verið meðvitaður um heilabilunargreiningu ákærða en að hann hefði ekki komið fyrir eins og sláandi heilabilaður maður á þeirri stundu. Engin próf hefðu þó verið gerð í þá veru.

Undirmatsgerð

24. Eftir að ákært hafði verið í málinu var D geðlæknir dómkvödd með úrskurði héraðsdóms 16. júlí 2024 til að framkvæma geðrannsókn á ákærða. Var henni falið að framkvæma sakhæfismat á honum með eftirfarandi hætti:

25. Matsmaður tók viðtöl við ákærða 11. og 30. ágúst 2024. Þá ræddi hún símleiðis við systur hans og son. Jafnframt átti hún í samskiptum við O öldrunarlækni sem hafði hitt ákærða 4. september sama ár í því skyni að meta hann með tilliti til vitrænnar skerðingar. Þá aflaði matsmaður upplýsinga um ákærða úr sjúkraskýrslum heilbrigðisstofnana.

26. Matsmaður lauk við matsgerðina 12. september 2024. Í kafla í henni sem ber heitið „Samantekt og álit“ segir meðal annars:

27. Niðurstöður matsmanns voru svo þessar:

28. Matsmaður og O öldrunarlæknir, sem skoðaði ákærða á ný 22. október 2024, gáfu skýrslur fyrir héraðsdómi og er gerð grein fyrir þeim framburði í dóminum.

Yfirmatsgerð

29. Ákærði krafðist þess 1. apríl 2025 að dómkvaddir yrðu tveir hæfir, sérfróðir og óvilhallir matsmenn, annar á sviði öldrunarlækninga en hinn sálfræðingur, til að meta sakhæfi og andlegt ástand hans. Ákæruvaldið gerði ekki athugasemd við að beiðnin yrði tekin til greina, en þó þannig að annar hinna dómkvöddu matsmanna væri sérfróður á sviði öldrunarlækninga en hinn á sviði geðlæknisfræði. Landsréttur féllst á beiðni ákærða og 15. sama mánaðar voru dómkvaddir sem yfirmatsmenn F öldrunarlæknir og E geðlæknir.

30. Við framkvæmd matsins nutu matsmenn jafnframt aðstoðar Þ, sérfræðings í klínískri taugasálfræði, sem þeir fengu til að framkvæma taugasálfræðilegt mat á ákærða. Þ tók viðtöl við hann í fangelsinu á Hólmsheiði 26. og 27. júní 2025 og skilaði greinargerð um taugasálfræðilega skoðun á honum 1. júlí sama ár. Niðurstaða hennar var að hugræn skerðing ákærða svaraði til dæmigerðrar klínískrar myndar af Alzheimer-sjúkdómi. Um væri að ræða miðlungs alvarlega heilabilun. Var það mat hennar að hugrænan vanda ákærða mætti að mestu rekja til Alzheimer-sjúkdóms þó svo að ekki væri hægt að útiloka áhrif áfengisneyslu eða kæfisvefns á hugrænan hraða.

31. Yfirmatsmenn hittu ákærða 26. maí 2025. Þá áttu þeir samtal við fangaverði um stöðu hans sama dag og viðtöl við lækni og hjúkrunarfræðing á Hólmsheiði daginn eftir. Yfirmatsgerð þeirra er frá 3. júlí 2025.

32. Í þeim kafla yfirmatsgerðarinnar sem ber heitið „Umræða og niðurstaða“ segir meðal annars:

33. Í svörum yfirmatsmanna við einstökum spurningum kemur fram það álit þeirra að 6. febrúar og 22. apríl 2024 hafi ákærði ekki verið haldinn neinum þeim sjúkdómum sem taldir séu upp í 15. gr. hegningarlaga, sem hafi gert hann alls ófæran að stjórna gerðum sínum. Þá var það mat yfirmatsmanna að 16. gr. sömu laga ætti ekki við um ákærða. Loks var það álit þeirra að þann tíma sem ákærði hefði dvalið í fangelsi hefði ekki orðið umtalsverð breyting á Alzheimer-sjúkdómi hans til hins verra. Andlegt og líkamlegt ástand hans væri eftir atvikum þokkalega gott. Aðalbreytingin væri að ákærði væri án áfengis í fangelsinu.

34. Yfirmatsmenn og Þ, sérfræðingur í klínískri taugasálfræði, gáfu skýrslu fyrir Landsrétti og er gerð grein fyrir framburði þeirra í hinum áfrýjaða dómi.

Ný gögn fyrir Hæstarétti

35. Fyrir Hæstarétti hefur ákærði lagt fram tvö ný skjöl um hagi sína. Annars vegar bréf 11. desember 2025 frá lögfræðingi ÖBÍ réttindasamtaka. Hins vegar bréf félagsráðgjafa á meðferðarsviði Fangelsismálastofnunar 22. október sama ár til Færni- og heilsumatsnefndar Suðurnesja.

Röksemdir ákærða og ákæruvalds

Helstu röksemdir ákærða

36. Ákærði byggir á því að verknaðarlýsing kafla I í ákæru sé verulega óljós og að ekki sé unnt að sannreyna á nokkurn hátt hvaða verknaðaraðferð eigi að hafa verið beitt gegn brotaþola. Honum sé ekki gefið að sök að hafa sparkað, kýlt, þrýst eða slegið hana heldur sé aðeins vísað til margþætts ofbeldis. Með vísan til þessa óskýrleika sé ekki stætt á að sakfella hann fyrir manndráp þar sem verknaði sé ekki sérstaklega lýst. Framsetning ákærunnar fari gegn c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008.

37. Fyrir dómi hafi það auk þess verið afstaða yfirmatsmanna að ákærði, sem vissulega glímdi við heilabilun, væri í sjálfu sér ekki hættulegur ef tryggt væri að hann kæmist ekki í áfengi. Það færi því best á því að hann myndi dvelja í fangelsi. Niðurstaða þeirra sem fari með daglega umsjón hans sé hins vegar á skjön við þessa niðurstöðu yfirmatsmanna og eftir að hinn áfrýjaði dómur gekk hafi ákærði að nýju fengið samþykkt færni- og heilsumat. Þá sé það samdóma álit lækna sem fari með mál ákærða, fangavarða, félagsins Afstöðu, Fangelsismálastofnunar og starfsmanna ÖBÍ réttindasamtaka að fangelsisvist hans sé lítið annað en geymsluúrræði. Engin betrun fari fram og ákærði skilji hvorki né átti sig á stöðu mála. Yfirmatsgerð hafi ekki sjálfstætt eða ríkara sönnunargildi en gögn sem stafi frá öðrum sérfróðum aðilum og sönnunargildi hennar ráðist af mati dómara, sbr. 109. gr. laga nr. 88/2008.

38. Ákærði byggir á því að hann hafi neitað sök og að ásetning hans beri að meta út frá því sem hlutrænt séð verði slegið föstu um háttsemi hans fyrir og eftir ætlaðan verknað. Öll háttsemi hans hafi borið þess merki að ekki sé um að ræða einstakling sem hafi haft ásetning til manndráps. Þótt sambúð ákærða og brotaþola hafi verið stormasöm og hann uppvís að því að beita hana ofbeldi þá bendi símtal hans við Neyðarlínuna og háttsemi á vettvangi til þess að hann hafi ekki haft ásetning til manndráps, sbr. dóma Hæstaréttar 24. maí 2006 í máli nr. 551/2005 og 11. október 2022 í máli nr. 31/2022.

39. Ákærði vísar til þess að sakfelling hans hafi aðeins byggst á því mati réttarlæknis að atlagan gegn brotaþola hafi verið slík að honum hafi ekki mátt dyljast að bani gæti hlotist af. Ákærði telur þessa nálgun varhugaverða þar sem af aðstæðum á vettvangi megi ráða að nálega ekkert blóð hafi verið þar að finna eða annað sem benti til alvarlegrar atlögu. Ákærði telur dóm Landsréttar auk þess bersýnilega rangan og rökstuðning rýran. Rétturinn hafi ekki framkvæmt heildstætt mat á því sem lá fyrir varðandi framgöngu ákærða á vettvangi sem hafi þó skipt verulegu máli enda muni ákærði sjálfur ekki atvik.

40. Ákærði telur að dómur Landsréttar sé ekki aðeins rangur að efni til heldur gangi hann gegn dómafordæmum Hæstaréttar, sbr. meðal annars dóm réttarins í fyrrgreindu máli nr. 31/2022. Í því máli sem lotið hafi að ofsafenginni árás sem beindist að viðkvæmum svæðum líkama hafi Hæstiréttur talið að ekki yrðu dregnar haldbærar ályktanir um ásetning ákærða til manndráps af háttalagi hans fyrir og eftir árásina og varhugavert að telja fram komna fulla sönnun þess að sá ákærði hefði á verknaðarstundu haft ásetning til að bana viðkomandi brotaþola.

41. Ákærði krefst jafnframt sýknu af kafla II í ákæru. Hvað skaða- og miskabótakröfur varðar bendir hann á að þær byggist í báðum tilvikum á 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sem setji það skilyrði að tjóni sé valdið af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Fullyrða megi að hafi ákærði framið þann verknað sem honum sé gefinn að sök þá hafi hann ekki gert það af ásetningi eða stórfelldu gáleysi heldur í fullkomnu óminnisástandi vegna sjúkdóms síns.

Helstu röksemdir ákæruvalds

42. Af hálfu ákæruvalds er byggt á því að ekki séu fyrir hendi þeir annmarkar á verknaðarlýsingu ákæru sem ákærði vísi til. Af lestri hennar sé ljóst að honum sé gefið að sök að hafa svipt brotaþola lífi með margþættu ofbeldi sem beinst hafi að viðkvæmum svæðum á líkama hennar. Með ofbeldinu hafi ákærði valdið þeim áverkum sem í ákæru sé lýst og leiddu til dauða brotaþola. Ekki sé unnt að lýsa með tæmandi hætti hvers konar verknaðaraðferð hafi verið beitt en atlagan hafi verið ofsafengin, harkaleg og margþætt. Þá hafi vörnum ákærða ekki verið áfátt að neinu leyti.

43. Ákæruvaldið hafnar því að gallar hafi verið á rannsókn málsins. Í því tilliti vísar það til málsgreinar 19 í hinum áfrýjaða dómi þar sem fram komi að meðal gagna málsins sé að finna skýrslur lögreglu þar sem ákærði er spurður um atriði sem tilgreind eru í 2. mgr. 54. gr. laga nr. 88/2008 auk þess sem heimilislæknir hafi framkvæmt skoðun á ákærða 22. apríl 2024 að beiðni lögreglu. Þá er vísað til þess að geðlæknir hafi verið fenginn til að framkvæma rannsókn á ákærða.

44. Ákæruvaldið vísar til þess að á báðum dómstigum hafi dómur verið skipaður sérfróðum meðdómsmanni með geðlæknisfræðilega menntun. Ekki sé hægt að ætla annað en að sérfróðir meðdómendur hafi haft nauðsynlega þekkingu til að meta forsendur og niðurstöður framlagðra gagna um sakhæfi ákærða og leggja viðeigandi grunn að mati á sönnunargildi þeirra. Ákæruvaldið tekur undir niðurstöðu Landsréttar um sakhæfi ákærða og um að refsing geti borið árangur.

45. Um ný gögn um heilsufar ákærða sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt vísar ákæruvaldið til þess að fyrir Landsrétti hafi yfirmatsmenn borið að þann tíma sem ákærði hefði dvalið í fangelsi hefði ekki orðið umtalsverð breyting á sjúkdómi hans heldur væri aðalbreytingin sú að hann væri án áfengis. Þá vísar ákæruvaldið til þess að í fangelsi séu ýmis úrræði sem unnt sé að grípa til ef aðstæður fanga breytast, sbr. 22. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga.

46. Ákæruvaldið hafnar með öllu röksemdum ákærða sem lúta að ásetningi og heimfærslu háttseminnar til refsiákvæða. Hvað varði símtal hans við Neyðarlínu sé ljóst að það hafi tekið starfsmenn hennar tæplega fjórar mínútur að fá ákærða til að hefja endurlífgun. Það sé langur tími auk þess sem ákærði hafi ítrekað sagst ekki geta hafið endurlífgun. Auk þess hafi símtalið komið alltof seint. Af háttsemi ákærða megi leiða að hann hafi haft ásetning til verksins. Vísar ákæruvaldið þar um til dóms Hæstaréttar 26. nóvember 2025 í máli nr. 30/2025.

47. Ákæruvaldið hafnar því að aðstæður á vettvangi styðji þá vörn að ákærði hafi ekki haft ásetning til manndráps. Það telur ljóst að atlaga ákærða hafi verið harkaleg og tilgreinir sérstaklega að blóð úr brotaþola hafi fundist á höndum og á skóm hans. Þar að auki hafi sérfræðingur í blóðferlarannsóknum talið að blóðdropi sem fannst í klofi á nærbuxum ákærða væri til kominn með hreyfingu úr lofti en ekki vegna yfirfærslu. Þá vísar ákæruvaldið til niðurstaðna útvíkkaðrar réttarkrufningar.

48. Ákæruvaldið telur að þau sjónarmið sem Landsréttur leit til við mat á ásetningi séu í samræmi við dómaframkvæmd. Þar sé meðal annars um að ræða háttsemi í aðdraganda verknaðar og hættueiginleika hans. Jafnframt hafi því verið slegið föstu í dómum að mönnum geti ekki dulist hve hættulegar atlögur gegn viðkvæmum stöðum séu. Ákæruvaldið telur gögn málsins benda sterklega til þess að ásetningur ákærða hafi staðið til þess að veitast harkalega og með ofsafengnum hætti að brotaþola og að hann hafi gert sér grein fyrir að slíkt gæti leitt til bana. Ekki sé unnt að líta á háttsemi ákærða sem annað en ásetningsbrot og þá einnig með tilliti til afleiðinga, hvort sem talið verður að um einbeittan ásetning hafi verið að ræða eða lægra stig hans.

49. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ekki sé tekið nægilegt tillit til 77. gr. almennra hegningarlaga í hinum áfrýjaða dómi þar sem um fleiri en eitt brot sé að ræða. Af dómaframkvæmd leiði að 16 ára fangelsi sé algeng refsing fyrir manndráp af ásetningi og því ljóst að rétt hefði verið að gera ákærða enn þyngri refsingu samkvæmt heimild 77. gr. laganna, sbr. einnig 79. gr. þeirra, sbr. dóm Hæstaréttar 11. febrúar 2026 í máli nr. 53/2025. Jafnframt hafi atlagan verið hrottaleg og beinst að viðkvæmum stöðum á líkama brotaþola og beri því að líta til 1., 2., 3. og 6. töluliðar 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar.

Niðurstaða

Formhlið málsins

50. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að engir þeir ágallar hafi verið á rannsókn málsins sem máli skipta, sbr. áskilnað 2. mgr. 54. gr. laga nr. 88/2008.

51. Fyrir Hæstarétti hefur ákærði borið því við að verknaðarlýsing í báðum köflum ákæru, meðal annars með tilliti til verknaðaraðferða, sé ekki nægilega skýr og að á grundvelli hennar sé ekki unnt að sakfella hann, sbr. c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Í I. kafla ákæru kemur meðal annars fram að ákærði hafi tiltekinn dag svipt brotaþola lífi með því að beita hana margþættu ofbeldi og misþyrmt í aðdraganda andláts hennar. Hafi atlaga hans meðal annars beinst að kviði, höfði, hálsi, bringu, brjóstkassa og útlimum. Þá eru tilgreindir í sex liðum þeir áverkar sem brotaþoli hafi hlotið af þessu tilefni, þar á meðal í lið 1 þar sem meðal annars er gerð grein fyrir rofi á „efri garnahengisbláæðinni og kjölfarandi stórri blæðingu inn í kviðarholið“. Er í niðurlagi ákærukaflans tekið fram að sá áverki hafi valdið dauða brotaþola.

52. Með hliðsjón af því sem upplýst hefur verið um líklega atburðarás umrædda nótt fæst ekki séð að ákæruvaldinu hafi verið unnt að tilgreina með nákvæmari hætti en gert var í ákæru atlögu ákærða að brotaþola og hvaða aðferðum hann nákvæmlega beitti til að valda henni einstökum áverkum, þar á meðal þeim á kviði sem leiddu til bana hennar. Lýsingu á þeirri háttsemi sem ákærða er gefin að sök í kafla I í ákæru er því þannig háttað að hann gat ráðið af henni hvaða refsiverðu háttsemi hann væri sakaður um og hvaða ákvæði refsilaga hann væri talinn hafa brotið. Gat ákærða ekki dulist að þar væri lýst lífshættulegri atlögu sem auk annars rauf efri garnahengisbláæðina sem leiddi til blæðingar inn í kviðarhol og banaði brotaþola. Verður ekki séð að vörnum ákærða hafi verið áfátt vegna þessa. Þá hefur ákærði engin rök fært fyrir því í hverju skorti á skýrleika í kafla II í ákæru.

53. Að þessu virtu fullnægir ákæra í málinu kröfum um skýrleika samkvæmt c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008, sbr. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 30/2025 og 18. mars 2026 í máli nr. 34/2025. Að þeirri niðurstöðu fenginni verður fjallað um ákæruefni samkvæmt hvorum ákærukafla fyrir sig.

Ákærukafli I

54. Með vísan til þeirra forsendna sem byggt er á í 27. lið hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að ákærði hafi 22. apríl 2024 á heimili þeirra og með því móti sem lýst er í ákæru banað sambýliskonu sinni A.

55. Hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skal teljast saklaus uns sekt hans hefur verið sönnuð, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Sama meginregla verður og leidd af sönnunarreglum laga nr. 88/2008. Svo að verknaður ákærða verði heimfærður undir 211. gr. almennra hegningarlaga er það ákæruvalds að sýna fram á að ásetningur hans á verknaðarstundu hafi ekki einungis náð til ofbeldisverksins sem slíks heldur einnig til þeirrar afleiðingar sem að var stefnt, það er dauða brotaþola. Um mat þar að lútandi fer meðal annars eftir meginreglum 108. og 109. gr. laga nr. 88/2008.

56. Með hinum áfrýjaða dómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmanni, var ákærði sakfelldur fyrir manndráp af ásetningi og háttsemin heimfærð til 211. gr. almennra hegningarlaga. Að því marki sem sú niðurstaða var reist á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar verður hún ekki endurmetin af Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 225. gr. laga nr. 88/2008. Hefur rétturinn ítrekað tekið fram í dómum að honum sé þröngur stakkur skorinn við endurskoðun sönnunarmats við þær kringumstæður. Þessi réttarstaða útilokar þó ekki að Hæstiréttur geti endurmetið að nokkru marki til hvaða refsiákvæða heimfæra skuli sannaða háttsemi, sbr. b-lið 1. mgr. 215. gr. laganna. Koma þá eftir atvikum til skoðunar önnur sönnunargögn en munnlegur framburður fyrir dómi, sbr. c-lið 1. mgr. greinarinnar, en slík gögn geta verið hvað eina sem leggja ber til grundvallar niðurstöðu máls. Getur mál verið þannig vaxið að við heimfærslu verknaðar til refsiákvæða reyni á hvað telst sannað um huglæga afstöðu ákærða til atvika og afleiðinga brotsins en jafnframt mat á öðrum sönnunargögnum. Á slík önnur gögn reynir hvað helst þegar takmarkaðar ályktanir verða dregnar af munnlegum framburði um huglæga afstöðu þess sem ákærður er, sbr. fyrrnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 31/2022. Háttar og þannig til í máli þessu.

57. Héraðsdómur og Landsréttur komust að mismunandi niðurstöðu um heimfærslu á broti ákærða til refsiákvæða þó svo að á báðum dómstigum væri byggt á því að sambærileg atburðarás hefði átt sér stað.

58. Í forsendum héraðsdóms kom fram að rétt þætti að virða heildstætt framgöngu ákærða í aðdraganda andláts brotaþola. Atlögur hans hefðu verið margar og beinst meðal annars að viðkvæmum stöðum, svo sem höfði, hálsi og kvið brotaþola. Framburður ákærða hefði verið ruglingslegur, lítið á honum byggjandi og engum vitnum til að dreifa. Ekki lægi skýrt fyrir hvernig hann hefði veitt brotaþola þann áverka sem dró hana til dauða þótt fyrir lægi að um hefði verið að ræða mjög þungt högg eða mikinn þrýsting sem gekk djúpt inn í kvið hennar. Samkvæmt framburði réttarlæknis gæti áverkinn verið þannig tilkominn að stigið hefði verið á kvið brotaþola með fæti eða hné. Þótt ákærði hefði áður margsinnis gengið í skrokk á brotaþola og sýnt af sér algert skeytingarleysi um velferð hennar þótti héraðsdómi varhugavert að telja fram komna fulla sönnun þess að „ásetningur hans hafi á verknaðarstundu staðið til þess að bana brotaþola heldur yrði lagt til grundvallar að hann hefði sýnt af sér stórfellt gáleysi um afleiðingar háttsemi sinnar“. Brotið var því heimfært til 1. mgr., sbr. 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga í stað 211. gr. laganna. Í 94. lið dómsins kemur fram að við málflutning hafi einnig verið fjallað um mögulega heimfærslu til 2. mgr. 218. gr. laganna. Skilyrði 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 til að dæma eftir því refsiákvæði væru því uppfyllt.

59. Í forsendum Landsréttar var vísað til framburðar réttarlæknanna tveggja sem gáfu skýrslur fyrir héraðsdómi. Af þeim yrði ráðið að atlaga ákærða hefði beinst að sérstaklega viðkvæmum svæðum líkamans og verið ofsafengin en mikinn kraft hefði þurft til að valda áverkum af því tagi sem brotaþoli hlaut. Þegar þessi atriði væru virt yrði lagt til grundvallar að „ákærða hafi ekki getað dulist að bani gæti hlotist af hinni ofsafengnu atlögu hans gegn brotaþola“. Var hann sakfelldur fyrir manndráp, sbr. 211. gr. almennra hegningarlaga. Af framangreindu orðalagi í rökstuðningi dómsins um brot ákærða virðist mega ráða að rétturinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að ákærði hafi á verknaðarstundu haft lægsta stig ásetnings (dolus evantualis) til brotsins. Þess er þó ekki getið með glöggum hætti í dóminum að fram væri komin sönnun um að ákærði hefði látið sér afleiðingarnar í léttu rúmi liggja eða að hann hefði engu að síður framið verknaðinn þótt hann teldi dauða brotaþola ljósar afleiðingar gerða sinna á verknaðarstundu.

60. Þó svo bæði héraðsdómur og Landsréttur leggi framburð réttarlækna til grundvallar því hvernig ákærði stóð að árás sinni og hvaða svæði líkama brotaþola urðu fyrir henni eru samkvæmt þessu dregnar af því mismunandi ályktanir og komist að öndverðri niðurstöðu um sönnun á huglægri afstöðu ákærða til afleiðinga árásarinnar.

61. Svo sem fram hefur komið voru engin vitni að verknaðinum og ekki verður að neinu marki byggt á framburði ákærða um atvik, sbr. samhljóða niðurstöðu þar um á báðum dómstigum. Eins og meðal annars er rakið í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 31/2022 verður við aðstæður sem þessar að ráða hina huglægu afstöðu ákærða, þar á meðal um hvað hann hlaut að gera sér grein fyrir um afleiðingar líkamsárásarinnar, af því sem telst sannað í dómi Landsréttar um sjálfan verknaðinn, svo sem um verknaðaraðferð, þá hættu sem skapaðist, hvernig afleiðingar verknaðar birtust og eftirfarandi háttsemi ákærða. Slíkt mat er jafnan reist á því hvað telst sannað um framangreind atriði, þar á meðal á grundvelli sýnilegra sönnunargagna, sérfræðigagna og munnlegs framburðar. Eins og áður greinir endurskoðar Hæstiréttur ekki síðastgreinda þáttinn.

62. Við mat á sönnun á huglægri afstöðu ákærða reynir hins vegar á fleiri atriði, svo sem ályktanir sem almennt verða dregnar um hættueiginleika þeirrar verknaðaraðferðar sem um ræðir sem og það sem sannað er um undanfarandi og eftirfarandi háttsemi þess sem ákærður er. Svo sem fram kemur í tilvitnuðum dómi í máli nr. 31/2022 hefur dómaframkvæmd þróast á þann veg að þegar um er að ræða árás með skotvopni eða hníf sem beinist að viðkvæmum stöðum á líkama, svo sem höfði, hálsi, brjóstkassa og kviði, hefur oftar en ekki verið litið svo á að ásetningur til manndráps teldist sannaður en síður þegar um aðrar minna hættulegar verknaðaraðferðir hefur verið að ræða. Þá hefur verið talið að líta verði til þess að hvaða hlutum líkama atlaga beinist enda séu þeir misviðkvæmir. Í fyrrnefndum dómi í máli nr. 30/2025 var talið að atlaga að hálsi og efri öndunarvegi hefði leitt til bana en að um mjög viðkvæman líkamshluta hefði verið að ræða. Um sambærilega niðurstöðu má jafnframt vísa til dóms réttarins 14. júní 2001 í máli nr. 121/2001. Þennan þátt sönnunarmatsins er Hæstiréttur bær til að endurskoða enda reynir þá í engu á mat á sönnunargildi munnlegs framburðar.

63. Þó svo að í engu verði úr þeirri ályktun dregið að árás ákærða í máli þessu hafi verið ofsafengin og beinst meðal annars að kviði brotaþola þá var vopni eða öðrum utanaðkomandi hlut ekki beitt við árásina og hún sýnist ekki hafa beinst sérstaklega að því að teppa öndunarveg brotaþola svo sem raunin var í tilvitnuðum málum. Að þessu leyti á mál þetta sér frekar samsvörun í atvikum og niðurstöðu tilvitnaðs dóms Hæstaréttar í máli nr. 31/2022.

64. Af þeim atvikum sem sönnuð eru í málinu og framburði vitna sem þekktu til samskipta ákærða og brotaþola verður sú ályktun dregin að hann hafi beitt hana afar grófu ofbeldi um langa hríð. Allt að einu verða ekki dregnar haldbærar ályktanir um sérstakan ásetning ákærða til manndráps umrædda nótt. Er þá haft í huga það sem upplýst hefur verið um athafnir hans í aðdraganda árásarinnar og við andlát brotaþola. Ekki liggur fyrir hve langur tími leið í raun frá andláti brotaþola þar til ákærði hafði samband við Neyðarlínu klukkan 4.30 aðfaranótt 22. apríl 2024 og tilkynnti að hún lægi á gólfinu og hann héldi að hún væri látin. Af því verða þó ekki dregnar afdráttarlausar ályktanir um ásetning hans til manndráps. Hið sama á við um það sem sannað er um háttarlag hans í tilvitnuðu símtali og eftir að lögregla kom á staðinn.

65. Þegar allt framangreint er metið heildstætt og að virtri meginreglu 108. gr. laga nr. 88/2008 er varhugavert að telja fram komna fulla sönnun þess að ákærði hafi á verknaðarstundu haft ásetning til að bana brotaþola. Verður þess í stað að miða við að um hafi verið að ræða stórfellt gáleysi ákærða til afleiðinga verknaðarins sem lyktaði með andláti brotaþola. Samkvæmt þessu verður háttsemi ákærða heimfærð til 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga sem stórfelld líkamsárás sem leiddi til bana en málið var einnig flutt fyrir Hæstarétti með hliðsjón af því ákvæði, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ákærði einnig sakfelldur fyrir brot í nánu sambandi samkvæmt 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga.

Ákærukafli II

66. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem greinir í kafla II í ákæru sem og heimfærslu háttseminnar til refsiákvæða.

Sakhæfi

67. Samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga skal þeim mönnum eigi refsað sem sökum geðveiki, andlegs vanþroska eða hrörnunar, rænuskerðingar eða annars samsvarandi ástands voru alls ófærir á þeim tíma er þeir unnu verkið til að stjórna gerðum sínum. Þegar andlegir annmarkar eru ekki svo miklir er sakhæfi fyrir hendi en þeir geta þó haft þau áhrif að refsingu verði ekki beitt ef ætla má að hún geti ekki borið árangur, sbr. 16. gr. laganna. Í síðarnefndu greininni kemur fram að hafi maður sá, sem verkið vann verið andlega miður sín, svo sem vegna vanþroska, hrörnunar, kynferðilegs misþroska eða annarrar truflunar, en þetta ástand hans er ekki á eins háu stigi og lagt er til grundvallar í 15. gr. skuli honum refsað ef ætla megi, eftir atvikum og eftir að læknisumsagnar hefur verið leitað, að refsing geti borið árangur.

68. Svo sem viðtekið er við þessar aðstæður, sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 88/2008, var í málinu aflað matsgerða sérfræðilækna um andlega hagi ákærða. Hefur áður verið gerð grein fyrir helstu niðurstöðum undirmatsgerðar sem sérfræðingur í geðlækningum vann undir rekstri málsins í héraði og yfirmatsgerðar sérfræðinga í geð- og öldrunarlækningum sem aflað var undir rekstri málsins fyrir Landsrétti. Þá sátu geðlæknar sem sérfróðir meðdómsmenn bæði í héraði og Landsrétti.

69. Þess ber þó að gæta að mat slíkra sérfræðinga er jafnan reist á grunni sérþekkingar þeirra um á andlegu heilbrigði. Þegar dómstólar beita að svo búnu lagalegum mælikvarða 15. og 16. gr. almennra hegningarlaga við mat á sakhæfi og því hvort refsing geti borið árangur eru þeir ekki bundnir af hinu sérfræðilega mati, sbr. 2. mgr. 133. gr. laga nr. 88/2008. Um þetta má meðal annars vísa til dóma Hæstaréttar 13. október 2011 í máli nr. 198/2011, 30. október 2014 í máli nr. 791/2013 og fyrrnefnds máls nr. 53/2025.

70. Í héraðsdómi er að finna ítarlega umfjöllun um sakhæfi ákærða. Þar er í fyrsta lagi gerð grein fyrir því sérfræðilega mati að ákærði þjáist af heilabilun. Allt að einu sé það niðurstaða dómkvadds manns að á verknaðarstundu hafi ástand ákærða ekki verið með þeim hætti að hann hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum af þeim sökum. Fyrir liggi að ákærði hafi verið undir áhrifum áfengis, sjálfur komið sér í það ástand og ofbeldi hans í garð brotaþola fyrst og fremst komið til við þær kringumstæður. Er því næst slegið föstu af dóminum að ákærði hafi verið sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga.

71. Hvað skilyrði 16. gr. almennra hegningarlaga varðar er í héraðsdómi bent á það mat dómkvadds manns að refsing muni ekki bera árangur í skilningi þeirrar greinar. Jafnframt er vísað til þess mats O öldrunarlæknis að heilabilun ákærða sé á því stigi að hann eigi ekki heima á hjúkrunarheimili eða lokaðri deild fyrir heilabilaða. Þá er það mat héraðsdóms að ekkert sé fram komið um að hann sé geðveikur þannig að til álita kæmi að hann yrði vistaður á réttargeðdeild.

72. Í niðurstöðu um skilyrði 16. gr. almennra hegningarlaga í 125. lið héraðsdóms segir:

73. Í hinum áfrýjaða dómi er grein gerð fyrir niðurstöðum yfirmatsmanna. Svo sem fyrr er rakið voru þær á þá leið að hvorki 15. né 16. gr. almennra hegningarlaga ættu við í málinu. Þá kemur fram að þann tíma sem ákærði hafi verið í fangelsi hafi ekki orðið umtalsverð breyting á Alzheimer-sjúkdómi hans til hins verra. Væri andlegt og líkamlegt ástand ákærða eftir atvikum þokkalega gott. Aðalbreytingin væri sú að ákærði væri án áfengis í fangelsinu. Þá er í hinum áfrýjaða dómi gerð grein fyrir taugasálfræðilegu mati sem framkvæmt var á ákærða að frumkvæði matsmanna. Varð niðurstaða Landsréttar um þennan þátt málsins sú að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms með vísan til forsendna hans.

74. Fyrir liggur sú samhljóða niðurstaða í undir- og yfirmatsgerð að ákærði hafi í umrætt sinn verið sakhæfur og hafa allir matsmenn staðfest og skýrt nánar þá niðurstöðu bæði fyrir héraðsdómi og Landsrétti, skipuðum sérfróðum meðdómsmanni. Hefur verið komist að þeirri niðurstöðu á báðum dómstigum að 15. gr. almennra hegningarlaga eigi ekki við í málinu. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms þar sem vísað var til framangreindra forsendna héraðsdóms er sú niðurstaða staðfest.

75. Í undirmatsgerð var sem fyrr segir komist að þeirri niðurstöðu að refsing í skilningi 16. gr. almennra hegningarlaga myndi ekki bera árangur. Allt að einu komst héraðsdómur að öndverðri niðurstöðu sem og yfirmatsmenn. Varð það jafnframt niðurstaða hins áfrýjaða dóms að 16. gr. ætti ekki við í tilviki áfrýjanda. Geta umsagnir lögfræðings ÖBÍ réttindasamtaka og félagsráðgjafa á meðferðarsviði Fangelsismálastofnunar sem aflað var af hálfu ákærða ekki raskað þeirri niðurstöðu. Er þá jafnframt til þess að líta að haga ber afplánun refsingar í samræmi við heilsu viðkomandi fanga. Í 1. mgr. 22. gr. laga nr. 15/2016 kemur og fram að Fangelsismálastofnun geti, að undangengnu sérfræðiáliti, leyft að fangi sé vistaður um stundarsakir eða allan refsitímann á heilbrigðis- eða meðferðarstofnun, sbr. dóma Hæstaréttar 17. desember 2015 í máli nr. 82/2015 og 15. júní 2017 í máli nr. 75/2017. Að þessu gættu er staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að 16. gr. almennra hegningarlaga eigi ekki við í málinu.

76. Af framangreindu leiðir að ákærði verður á grundvelli I. kafla ákæru sakfelldur fyrir stórfellda líkamsárás sem bani hlaust af, sbr. 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, og jafnframt stórfellt brot í nánu sambandi samkvæmt 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b sömu laga. Þá verður ákærði á grundvelli II. kafla ákæru sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga.

Refsiákvörðun

77. Ákærði hefur í máli þessu verið sakfelldur fyrir stórfellda líkamsárás sem leiddi til bana auk annars stórfellds ofbeldisbrots í nánu sambandi á heimili þeirra sem átti með réttu að vera griðastaður brotaþola og fjölskyldu þeirra. Síðari atlögu ákærða lauk með þeim hörmulega hætti að hann banaði brotaþola. Líkamsárásir ákærða voru hrottafengnar og tilefnislausar. Ákærði sem ekki hefur sýnt nein merki iðrunar á sér engar málsbætur.

78. Við ákvörðun refsingar í máli þessu verður auk framangreinds litið til 1., 2., 3., 6. og 7. töluliðar 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Tiltaka ber refsingu ákærða eftir reglum 77. gr. laganna en um refsihámark gagnvart honum fer eftir 79. gr. þeirra. Verður hún ákveðin 14 ára fangelsi. Samkvæmt 76. gr. almennra hegningarlaga kemur til frádráttar refsingu hans gæsluvarðhald sem hann hefur sætt óslitið frá 22. apríl 2024.

Um einkaréttarkröfur

79. Í dómi héraðsdóms í lið 130 er grein gerð fyrir þeim miska sem einkaréttarkröfuhafarnir B og C, synir brotaþola og ákærða, hafa orðið fyrir. Þeir voru 19 og 21 árs þegar þeir misstu móður sína, sem þeir höfðu alist upp hjá, á þann hörmulega hátt að faðir þeirra varð henni að bana og með þeim hætti sem rakið hefur verið. Af málavöxtum öllum verður ráðið hversu sérstaklega stórfelldum miska þeir hafa orðið fyrir. Að því gættu verða miskabætur ákveðnar 4.000.000 króna til hvors þeirra.

80. Jafnframt verður krafa einkaréttarkröfuhafans B um greiðslu útfararkostnaðar að fjárhæð 1.495.179 krónur tekin til greina að fullu, enda er hún studd gögnum. Ekki liggur annað fyrir en að um hæfilegan útfararkostnað hafi verið að ræða og því engin efni til þess að lækka kröfuna með vísan til 1. mgr. 12. gr. skaðabótalaga eins og gert var með hinum áfrýjaða dómi.

Um sakarkostnað og gjafsóknarkostnað

81. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest með vísan til forsendna hans.

82. Eftir þessum úrslitum og samkvæmt 1. mgr. 238. gr., sbr. 235. gr. laga nr. 88/2008, verður ákærði dæmdur til að greiða helming áfrýjunarkostnaðar málsins fyrir Hæstarétti, þar með talið sama hlutfall málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og greinir í dómsorði. Áfrýjunarkostnaður fyrir Hæstarétti fellur að öðru leyti á ríkissjóð.

83. Ákærða verður gert að greiða málskostnað í ríkissjóð eins og greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður einkaréttarkröfuhafa greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, X, sæti fangelsi í 14 ár. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist frá 22. apríl 2024.

Ákærði greiði einkaréttarkröfuhöfum B og C, hvorum um sig, 4.000.000 króna í miskabætur með þeim vöxtum sem kveðið er á um í hinum áfrýjaða dómi. Því til viðbótar greiði ákærði einkaréttarkröfuhafa B 1.495.179 krónur.

Hinn áfrýjaði dómur skal að öðru leyti vera óraskaður.

Ákærði greiði helming áfrýjunarkostnaðar málsins fyrir Hæstarétti, sem nemur samtals 2.067.223 krónum, þar með talinn helming af 1.860.000 króna málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar lögmanns. Að öðru leyti greiðist áfrýjunarkostnaður úr ríkissjóði.

Ákærði greiði samtals 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.

Gjafsóknarkostnaður einkaréttarkröfuhafa greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur lögmanns, samtals 500.000 krónur.