Prófanamiðuð markaðskönnun með opinberum notendum

Fjársýslan og Umbra, fyrir hönd Stjórnarráðsins, óska eftir þátttöku ríkisaðila í prófanamiðaðri markaðskönnun gervigreindarlausna á sviði lögfræði. Tilgangurinn er að greina hvernig slíkar lausnir geta aukið hraða, nákvæmni og gæði og skapað raunverulegt virði í starfsemi hins opinbera. Ákvörðun um útfærslu og umfang opinberra innkaupa verður tekin út frá niðurstöðum markaðskönnunarinnar.

Markmið

Verkefnið snýst um að skapa öruggt og afmarkað prófanaumhverfi með notendum þar sem fyrirtæki geta sýnt fram á ávinning lausna sinna og öðlast jafnframt tækifæri til að samræma virkni lausnanna við öryggis- og persónuverndarviðmið hins opinbera. Niðurstöður markaðskönnunarinnar nýtast við mótun tæknilýsinga og við samningsgerð vegna fyrirhugaðra sameiginlegra opinberra innkaupa á nýsköpun.Nánar tiltekið er markmið verkefnisins að:

• Greina eftirspurn fyrir gervigreindarlausnir á sviði lögfræði innan hins opinbera

• Sannreyna hvernig notkun slíkra lausna getur skapað virðisauka fyrir ríkisaðila og opinbert starfsfólk

• Gera fyrirtækjum kleift að vinna í nánu samstarfi með hinu opinbera við að sýna fram á ávinning lausna sinna

• Skapa aðstæður fyrir markaðssetningu á lausnum með eftirspurn og kaupmætti hins opinbera

Fyrirkomulag

Samráðshópur Stjórnarráðsins um verkefnið sem skipaður er fulltrúum ráðuneytanna verður ráðgefandi um ferlið og niðurstöður. Prófanir fara fram í áfangaskiptu ferli þar sem lausnir þurfa að ná fyrir fram skilgreindum árangursviðmiðum til að halda áfram þátttöku í ferlinu. Stuðst verður við árangursmælingar í formi endurgjafar notenda undir lok hvers áfanga.Fjársýslan tekur við allri endurgjöf notenda og metur hvort forsendur séu fyrir því að notandi skipti um lausn í næsta áfanga eða geti haldið áfram prófunum með sömu lausn. Framkvæmd prófana og úrvinnsla endurgjafar mun byggja á opnu og þarfamiðuðu samtali milli notenda og fyrirtækja.Á þessu stigi er sérstaklega horft til lausna sem einfaldar eru í innleiðingu og hægt er að prófa án mikils tilkostnaðar eða umfangsmikilla samþættingar.Áfangi 1 - Gangsetning og þjálfun (mánuður 1)

• Í samráði við notendur er lausnum fyrirtækja sem taka þátt úthlutað með gagnsæjum hætti.

• Fyrirtæki veita notendum þjálfun í notkun lausna

• Fjársýslan safnar endurgjöf frá notendum og fyrirtækjum

Áfangi 2 - Virkni og endurgjöf (mánuður 2)

• Fyrirtæki kynna tekjulíkan sinna lausna fyrir notendum

• Notendur veita fyrirtækjum endurgjöf um notendaupplifun og verðlagningu lausnarinnar gegnum upplýsingagjöf til Fjársýslunnar.

• Fjársýslan safnar upplýsingum um tekjulíkan og endurgjöf um áhrif lausna á störf notenda

Áfangi 3 - Stöðlun og skölun (mánuður 3)

• Lausnir keyrðar í daglegu rekstrarumhverfi stofnana

• Fyrirtækjum heimilt að innheimta áskriftar- eða afnotagjöld í samræmi við kynnt tekjulíkan

• Fjársýslan safnar gögnum um notkun, verðlagningu og endurgjöf

Niðurstöður markaðskönnunarinnar verða nýttar við að meta vænt umfang langtímasamninga og greina æskilegt form innkaupa m.t.t. laga um opinber innkaup. Endurgjöf er jafnframt nýtt til að kortleggja þarfir ólíkra notendahópa og auðvelda fyrirtækjum að móta sérstöðu sína út frá sannreyndri þarfagreiningu. Að prófunum loknum mun Fjársýslan greina forsendur ólíkra innkaupaleiða hins opinbera fyrir gervigreindarlausnir á sviði lögfræði sem kaupendur geta stuðst við í ákvörðunartöku um innkaup í kjölfar markaðskönnunar.

Skuldbindingar

Lausnir verða að uppfylla viðmið stjórnvalda um net- og gagnaöryggi og standast mat á persónuvernd. Upplýsingar um viðmið stjórnvalda í þessum efnum má finna á vef fjármála- og efnahagsráðuneytisins og á vef Persónuverndar.Þar sem verkefnið snýr að gervigreindarlausnum á sviði lögfræði, er gerð krafa um að þær byggi á íslenskum réttarheimildum og taki mið af íslenskum lögum, regluverki og dómvenju við úrvinnslu og ráðgjöf. Lausnirnar skulu þannig ekki eingöngu nýta almennt málþjálfuð líkön, heldur styðjast við gögn, ferla og viðmið sem tryggja réttaröryggi og trúnað í íslensku réttarfarsumhverfi.Opinberir aðilar sem taka þátt lýsa yfir vilja til innkaupa á nýskapandi lausnum sem sýna fram á áreiðanlegan og mælanlegan ávinning á störf notenda í prófanaferlinu með fyrirvara um fjármögnun innkaupanna.Gert er ráð fyrir að eftirspurn ólíkra notendahópa hins opinbera fyrir gervigreindarlausnir á sviði lögfræði kalli á fjölbreytt framboð lausna. Því er ekki er stefnt að innkaupum á einni lausn umfram aðrar að prófunum loknum. Endanleg útfærsla og framkvæmd innkaupa er því óljós þar til niðurstöður verkefnisins liggja fyrir.

Prófanir og samanburður lausna á markaði

Vorið 2025 hófst verkefni á vegum Fjársýslunnar og Umbra, fyrir hönd Stjórnarráðsins, um að kanna forsendur fyrir samræmdum innkaupum á gervigreindarlausnum fyrir lögfræðinga í Stjórnarráðinu. Fljótlega varð ljóst að hefðbundið útboðsferli hentaði illa fyrir lausnir á þessu stigi, þar sem tækniþróun er hröð, lausnir eru ólíkar að uppbyggingu og þarfir ráðuneyta og stofnana þeirra mismunandi.

Þess í stað var ákveðið að framkvæma prófanamiðaða markaðskönnun með því markmiði að öðlast yfirsýn á hvaða virknisviðum lausnirnar keppa, hvernig lausnirnar eru verðlagðar og greina hvort þær uppfylli öryggisviðmið stjórnvalda. Þessi aðferð gerir samanburð lausna á grundvelli jafnræðis og samkeppni mögulegan sem auðveldar rökstuðning og ákvarðanatöku um hagkvæm innkaup hverju sinni.

Aðdragandi og undirbúningur

Fjársýslan leiðir verkefnið í samstarfi við Umbra. Hvert ráðuneyti skipar fulltrúa í samráðshóp Stjórnarráðsins um verkefnið sem hefur leiðbeinandi aðkomu um þarfir og kröfur hins opinbera til lausnanna. Formleg markaðskönnun fór fram í nóvember 2025 þar sem áhugasöm fyrirtæki voru hvött til þátttöku þar sem 10 fyrirtæki lýstu yfir áhuga á verkefninu.

Í desember 2025 fór samráðshópur Stjórnarráðsins yfir forsendur á sjálfsmati birgja með tilliti til öryggis, persónuverndar, gagnanotkunar og þroskastigs lausna. Skjalið, sem er aðgengilegt hér að neðan, gerir fyrirtækjum kleift að máta lausnir sínar við þau tækni- og öryggisviðmið sem opinberum aðilum ber að huga að í aðdraganda slíkra hugbúnaðarinnkaupa.

Núverandi staða (febrúar 2026)

Högun og miðlun á samanburði lausna þarf að byggja á hlutlausu frammistöðumati lausnanna með gagnsæjum og aðgengilegum hætti. Í því ljósi hefur Fjársýslan óskað eftir aðkomu Lagastofnunar Háskóla Íslands og Almannaróms í verkefnið.

Beiðni Fjársýslunnar til Lagastofnunar Háskóla Íslands felst í að fela hlutlausum aðila, nefnd eða ráði að hanna og framkvæma reglubundnar blindar prófanir á gervigreindarlausnum sem standast þátttökuskilyrði birgjamats Stjórnarráðsins með faglegum og fræðilegum hætti. Hugmyndin sé að prófin endurspegli þau lágmarksviðmið um hæfi á ólíkum sviðum lögfræðinnar sem gerð eru til laganema við útskrift úr grunnnámi í lögfræði.

Beiðni Fjársýslunnar til Almannaróms felst í óháðri og afgerandi miðlun niðurstaðna blindra prófana á opinni stigatöflu (e. leaderboard), en með þeim hætti skapast skýr samkeppnisgrundvöllur fyrir lausnir á þessum nýja markaði gagnvart opinberum jafnt sem einkareknum viðskiptavinum.

Þátttaka Lagastofnunar Háskóla Íslands er óstaðfest á þessu stigi. Almannarómur hefur staðfest að birta stigatöflu með niðurstöðum blindra prófana ef/þegar þær liggja fyrir.

Horfur og næstu skref

Stefnt er að því að ljúka verkefninu fyrir lok maí 2026. Upphaf að undirbúningi prófana er áætlað strax í kjölfar staðfestrar þátttöku Lagastofnunar Háskóla Íslands. Niðurstöður verkefnisins munu nýtast til að leggja raunhæft mat á vænt umfang samninga og til að rökstyðja ákvarðanir um frekari innkaup á gervigreindarlausnum á sviði lögfræði.