Á undanförnum árum hafa verið mótaðar tillögur um atriði sem talið er nauðsynlegt að endurskoða eða breyta í gildandi lögum um þjónustu við fatlað fólk. Umrædd lög voru sett árið 2018 og í ákvæði til bráðabirgða með þeim var gert ráð fyrir því að endurskoðun færi fram vegna álitaefna sem upp kæmu við framkvæmd þeirra. Tillögur í því efni koma fram í:

a) Skýrslu starfshóps um heildarendurskoðun laga nr. 38/2018, frá apríl 2022

b) Áfangaskýrslu II - Kostnaðar- og ábyrgðarskipting ríkis og sveitarfélaga í þjónustu við fatlað fólk, frá september 2024,

c) Skýrslu starfshóps um yngra fólk á hjúkrunarheimilum, frá júní 2024, og

d) Skýrslu starfshóps um húsnæði við hæfi, frá maí 2026.

Enn fremur var gert samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga í desember 2023 á grundvelli svonefndrar áfangaskýrslu I, en ákvæði samkomulagsins gera ráð fyrir endurskoðun á gildandi lögum. Þá var samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SRFF) lögfestur hér á landi með einróma samþykki Alþingis þann 12. nóvember 2025 á lögum nr. 80/2025. Við meðferð frumvarps um lögfestinguna var kallað eftir því að áfram yrði unnið að innleiðingu einstakra ákvæða samningsins í íslensk lög.

Það er mat ráðuneytisins að gera þurfi eftirfarandi breytingar á lögunum og eru áform þar að lútandi hér með kynnt:

1. Að ákvæði um samræmt, staðlað mat á umfangi stuðningsþarfa (SIS-mat) verði tekið upp í 3. gr. laganna. Matið verði lögfest sem grundvöllur ákvarðana um þjónustu samkvæmt lögunum. Þessi breyting myndi tryggja að mat yrði framkvæmt með samræmdum hætti á landsvísu. Þá væri breytingin til samræmis við fyrrgreint samkomulag ríkis og sveitarfélaga, niðurstöður í áfangaskýrslu II og gildandi reglugerð um framlög Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga vegna þjónustu við fatlað fólk, nr. 1123/2025, þar sem SIS-mat er lagt til grundvallar við mat á útgjaldaþörf og fjármögnun þjónustu.

2. Að lögfest verði að sveitarfélög og þjónustusvæði skuli, við gerð einstaklingsbundinnar þjónustuáætlunar, byggja á niðurstöðu SIS-mats. Breytingin væri til samræmis við 6. gr. samkomulags milli ríkis og sveitarfélaga.

3. Að heiti „einstaklingsbundinnar þjónustuáætlunar“ yrði breytt í „stuðningsáætlun“.

4. Að lögfest verði lágmarksstærð þjónustusvæða í þjónustu við fatlað fólk, þannig að hvert þjónustusvæði hafi að minnsta kosti 6.000 íbúa. Markmiðið er að styrkja faglega og fjárhagslega burði þjónustusvæða og stuðla að jafnræði, gæðum og stöðugleika í þjónustu. Breytingin væri í samræmi við framangreint samkomulag ríkis og sveitarfélaga, áfangaskýrslu II og tillögu í skýrslu starfshóps um húsnæði við hæfi

5. Að í lögunum verði sérstök ákvæði um rétt fatlaðra barna til að alast upp hjá fjölskyldu sinni og njóta þjónustu í nærumhverfi. Jafnframt verði skýrt kveðið á um að fötluð börn eigi rétt á þeirri þjónustu sem kveðið er á um í öðrum ákvæðum laganna og að ákvæði IV. kafla, um þjónustu við fötluð börn og fjölskyldur þeirra, séu viðbót við önnur réttindi sem lögin hafa að geyma, sbr. tillögu í skýrslu starfshóps um heildarendurskoðun laga nr. 38/2018.

6. Að skýrt verði kveðið á um að óheimilt sé að innheimta gjald fyrir frístundaþjónustu fyrir fötluð börn og ungmenni sem kveðið er á um í 16. gr. laganna.

7. Að orðin „innan árs frá alþingiskosningum“ verði felld brott úr 37. gr. sem kveður á um skyldu ráðherra til að leggja fyrir Alþingi, innan árs frá alþingiskosningum, tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks til fjögurra ára í senn.

8. Að verkefnisstjórn um framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks (landsáætlun) fái skýran grundvöll í lögum og verði skilgreind sem miðstöð innan stjórnsýslunnar sbr. 1. mgr. 33. gr. SRFF.

9. Að innleitt verði samræmt og heildstætt mat á húsnæðisþörf fatlaðs fólks á landsvísu með það að markmiði að tryggja jafnræði í þjónustu og að ákvarðanir um þjónustu og búsetu byggi á sambærilegum, gagnsæjum og hlutlægum viðmiðum.

10. Að í 9. gr. laganna og 47. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, verði kveðið á um að einstaklingar sem hlotið hafa dómsúrlausn um að sæta lögákveðnum öryggisráðstöfunum skuli njóta forgangs á biðlistum sveitarfélaga eftir húsnæði á þeirra vegum. Þessi tillaga helst í hendur við nýsamþykkt lög nr. 76/2026, um framkvæmd öryggisráðstafana samkvæmt dómsúrlausn.

11. Að í stað núgildandi 29. gr. laganna komi ákvæði sem fjalli um skyldur ábyrgðaraðila þjónustu skv. lögunum til þess að skrá, meðhöndla og miðla upplýsingum um þjónustuna í heild og einstaka þjónustuþætti.

12. Að í lögunum verði skýrar kveðið á um skyldu sveitarfélaga til að viðhafa virkt samráð við fatlað fólk og samtök þess með því að starfrækja formlegan vettvang á öllum þjónustusvæðum. Jafnframt er lagt til að sett verði lagaákvæði, ásamt reglugerðarheimild, þar sem nánar verði skilgreint hvað felist í samráði.

Þá verður hugað að því við frumvarpsgerðina að skýra og skilgreina verka- og ábyrgðarskiptingu heilbrigðis- og félagskerfis þegar notendur eru í þörf fyrir umfangsmikla þjónustu.