Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála (GEV) hefur m.a. það lögbundna hlutverk að taka við tilkynningum frá þjónustuaðilum um alvarleg óvænt atvik en með því er átt við atvik sem valdið hefur eða hefði getað valdið notanda þjónustu varanlegu líkamlegu eða andlegu tjóni eða orðið honum að bana.

Aðilar sem veita félagslega velferðarþjónustu heyra undir eftirlit GEV en staða stofnunarinnar er í grunninn hliðstæð við Embætti landlæknis (EL) sem hefur eftirlit með heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstarfsmönnum.

GEV hefur víðtækar heimildir til þess að afla gagna þegar alvarlegt óvænt atvik er rannsakað en þarf einnig að reiða sig á framburð stjórnenda og starfsmanna sem veita þjónustu. Má ljóst vera að slíkur framburður er lykilatriði til þess að rannsókn nái því markmiði að koma megi í veg fyrir að sambærilegt atvik endurtaki sig.

Eins og fram hefur komið í fjölmiðlum hefur Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála haft til rannsóknar alvarlegt óvænt atvik á meðferðarheimilinu Stuðlum sem starfrækt er af Barna- og fjölskyldustofu. Í núverandi lagaumhverfi getur GEV ekki tryggt að það sem aðilar kunna að tjá sig um við stjórnsýslurannsókn GEV eða þau gögn sem GEV aflar vegna rannsóknar verði ekki afhent lögreglu komi krafa þess efnis fram. Segir enda í lögum um GEV að ef rannsókn leiðir fram vitneskju eða vekur grun um refsiverða háttsemi skuli stofnunin beina ábendingu um slíkt til lögreglu.

Sú framkvæmd sem gildandi lög um GEV gerir ráð fyrir samræmist á hinn bóginn ekki þeim einstaklingsbundna rétti stjórnenda, starfsmanna og annarra málsaðila að taka þátt í meðferð stjórnsýslumáls án þess að þurfa þar með að fella á sig sök í mögulegu framhaldsmáli. Sú staða sem hér er rakin var til skamms tíma einnig fyrir hendi innan heilbrigðisþjónustunnar. Innan þess geira var brugðist við á árinu 2023 með breytingu á lögum um landlækni og lýðheilsu.

Brýnt er að bregðast við þeirri stöðu sem uppi er gagnvart meðferð GEV á alvarlegum óvæntum atvikum. Stofnunin þarf að geta sinnt sínu lögbundna eftirlitshlutverki og það markmið rannsóknar að nást að komið verði í veg fyrir að sambærileg atvik endurtaki sig. Með það fyrir augum hyggst félags- og húsnæðismálaráðherra leggja fram frumvarp á vorþingi 2026 þar sem lögð verður til hliðstæð breyting og gerð var á lögum um landlækni og lýðheilsu árið 2023. Rökin að baki eru hliðstæð og myndi réttarstaða starfsmanna og stjórnenda verða sambærileg heilt yfir innan félags- og heilbrigðisþjónustunnar, nái tillögur í frumvarpsdrögunum fram að ganga.