Á undanförnum árum hefur verið til skoðunar að setja heildstæða löggjöf um rýni á fjárfestingum erlendra aðila vegna þjóðaröryggis og allsherjarreglu. Frumvarp þess efnis var lagt fram af þáverandi forsætisráðherra á Alþingi í febrúar 2024 en náði ekki fram að ganga. Þau drög að frumvarpi sem hér eru kynnt í samráðsgátt byggja á fyrri vinnu um slíka löggjöf og taka m.a. mið af umsögnum sem bárust Alþingi um fyrra frumvarp, áherslum úr stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins, og þróun síðustu ára hvað slíka rýnilöggjöf varðar í nágrannalöndum Íslands.

Markmið frumvarpsins er að leggja fram skýran og heildstæðan lagaramma um rýni á fjárfestingum erlendra aðila vegna þjóðaröryggis og allsherjarreglu. Hugtakið „rýni“ vísar til greiningar og mats á því hvort viðskiptaráðstafanir, sem tryggja erlendum aðilum eignaraðild, veruleg áhrif eða yfirráð yfir atvinnufyrirtækjum hér á landi, ógni þjóðaröryggi eða allsherjarreglu.

Frumvarpið tekur mið af alþjóðlegri þróun á þessu löggjafarsviði, en flest ríki á Evrópska efnahagssvæðinu (EES) og aðildarríki Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) hafa þegar sett löggjöf sambærilega þeirri sem lögð er til með frumvarpinu, þó með mismunandi útfærslum. Þá hefur framkvæmdastjórn ESB kynnt tillögu að nýrri reglugerð um rýni erlendra fjárfestinga, sem miðar að því að gera öllum aðildarríkjum sambandsins skylt að hafa til staðar rýnilöggjöf og rýna tilteknar tegundir fjárfestinga.

Heildstæð löggjöf um rýni á erlenda fjárfestingu, út frá þjóðaröryggi, er til þess fallin að auka traust á íslensku fjárfestingarumhverfi til hagsbóta fyrir atvinnulífið og samfélagið í heild. Þá má með hliðsjón af erlendri réttarþróun á undanförnum árum, þ.m.t. í aðildarríkjum OECD og Evrópusambandsins (ESB), leiða rök að því að reglur um rýni erlendra fjárfestinga geti nú talist sjálfsagður þáttur í lagaumhverfi ríkja.

Meginstef lagareglna um fjárfestingarýni snýr að því að samþætta sjónarmið um mikilvægi erlendra fjárfestinga fyrir efnahagslíf og atvinnuþróun, og nauðsyn þess að erlendar fjárfestingar í mikilvægum innviðum og annarri samfélagslega mikilvægri starfsemi ógni ekki þjóðaröryggi eða allsherjarreglu. Fjárfestingarýni er þannig ekki ætlað að takmarka erlendar fjárfestingar almennt heldur er markmiðið að ganga úr skugga um að einstakar erlendar fjárfestingar á afmörkuðum mikilvægum sviðum leiði ekki af sér öryggisógn.

Gildandi ákvæði í íslenskri löggjöf um rýni á fjárfestingum erlendra aðila er að finna í lögum nr. 34/1991, um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri. Þar er kveðið sérstaklega á um takmarkanir á fjárfestingum erlendra aðila í atvinnurekstri tengdum fiskveiðum, virkjunarréttindum, orkuvinnslu og orkudreifingu. Þá er opin heimild í þeim lögum fyrir ráðherra, að eigin frumkvæði, til að hefja skoðun á fjárfestingu erlends aðila sem hann telur að „ógni öryggi landsins eða gangi gegn allsherjarreglu, almannaöryggi eða almannaheilbrigði“. Leiði skoðun á slíkri fjárfestingu í ljós að hún ógni þjóðaröryggi eða öðru er ráðherra heimilt að banna fjárfestingunna eða setja henni ákveðin skilyrði, samkvæmt þeim lögum. Aldrei hefur komið til þess að þeirri heimild hafi verið beitt til að stöðva erlenda fjárfestingu eða setja henni skilyrði. Tilteknar erlendar fjárfestingar hafa þó verið teknar til skoðunar á grundvelli ákvæðisins á undanförnum árum, án þess að talið væri tilefni til íhlutunar. Almennt er litið svo á að lögin frá 1991 séu um margt veikburða og skorti skýr viðmið, málsmeðferðarreglur og valdheimildir, til að um raunverulega rýnilöggjöf sé að ræða.

Litið er svo á að traust regluverk utan um rýni á erlendri fjárfestingu sé mikilvægur hlekkur í þjóðaröryggi og baráttu við óæskileg áhrif erlendra aðila hér á landi sem geti ógnað öryggi og allsherjarreglu. Þá mun slík löggjöf styrkja orðspor Íslands gagnvart bandalagsríkjum sem ríki sem tekur þjóðaröryggi alvarlega og skapa traust á Íslandi sem samstarfsríkis á þessum vettvangi. Eru nágrannaríki farin að horfa til þeirra hluta í vaxandi mæli í samskiptum sín á milli.

Að sama skapi verður að gæta þess að með slíkri löggjöf séu ekki settar óþarfa hindranir eða flækjustig sem dragi úr erlendri fjárfestingu og samkeppnishæfni Íslands. Einnig þarf að gæta að stjórnarskrárvörðum réttindum á sviði atvinnufrelsis og eignaréttar, þegar kemur að inngripi stjórnvalda í fjárfestingar á milli landa. Erlendar nýfjárfestingar eru, nú sem áður, mikilvægar fyrir fjölbreytni í íslensku efnahagslífi og verðmætasköpun í landinu. Gætt hefur verið að þessu jafnvægi í vinnu við gerð fyrirliggjandi frumvarps til laga um rýni á fjárfestingum erlendra aðila vegna þjóðaröryggis og allsherjarreglu.