Undanfarin tuttugu ár hefur aðbúnaður barna á vist- og meðferðarheimilum á árum áður verið til rannsóknar á vegum stjórnvalda. Nýlega hafa komið fram kröfur um að aðstæður barna sem vistuð voru fyrir atbeina hins opinbera á einkaheimilum verði einnig skoðaðar. Einkum var þar um að ræða að börnum væri ráðstafað í fóstur en einnig annars konar skammtímavistun. Fyrirhugað er að leggja fram á Alþingi frumvarp til laga sem gerir þetta kleift.

Frumvarpið mun heimila ráðherra að setja á fót óháða rannsóknarnefnd og útfæra verkefni hennar nánar í erindisbréfi. Rannsókninni verða mörkuð viss tímamörk. Upphafið mun taka mið af gildistöku fyrstu barnaverndarlaganna hér á landi sem voru sett árið 1947. Við afmörkun lokatímamarks rannsóknar er miðað við gildistöku gildandi barnaverndarlaga, nr. 80/2002, en með þeim urðu verulegar breytingar á skipulagi, réttarvernd og eftirliti með vistun barna. Með þeim lögum var komið á fót heildstæðara og nútímalegra kerfi þar sem gerðar voru auknar kröfur til málsmeðferðar, ábyrgðar stjórnvalda og verndar barna.

Norrænn samanburður leiðir í ljós að yfirleitt hefur uppgjör af þessu tagi tekið til tímabila í fortíðinni þar sem réttarvernd barna var ekki eins rík og í núgildandi lögum. Með því móti er einnig afstýrt að mestu skörun við refsivörslukerfið enda meint brot yfirleitt fyrnd þegar horft er svo langt aftur.

Markmið fyrirhugaðrar lagasetningar er að skapa farveg til að rannsaka og varpa ljósi á aðbúnað og meðferð barna sem vistuð voru utan eigin heimilis á vegum stjórnvalda og sett í fóstur á einkaheimili eða aðra sambærilega vistun utan stofnana á tilteknu tímabili sem rannsóknin nær til og lögin afmarka. Auk almennrar umfjöllunar um lagalega og stjórnsýslulega umgjörð þessara mála á rannsóknartímabilinu er gert ráð fyrir að tiltekin heimili kunni að vera skoðuð af ástæða þykir til.

Þannig verði tryggt að þeir einstaklingar sem telja sig hafa orðið fyrir óforsvaranlegri meðferð fái raunhæft tækifæri til að koma reynslu sinni á framfæri og allar hliðar máls, þ.m.t. opinbert eftirlit, séu þá skoðaðar.

Lagasetning byggir á þeirri stefnu stjórnvalda að bregðast við ásökunum um misgjörðir í garð barna og ófullnægjandi aðbúnað og eftirlit. Jafnframt er horft til þess að niðurstöður rannsókna eins og þessara geti orðið til að bæta barnaverndarkerfið til framtíðar.

Áformað er nánar tiltekið að rannsóknarnefnd verði falin eftirfarandi verkefni:

1. Að lýsa því kerfi sem var við lýði varðandi sólarhringsvistun barna á einkaheimilum og opinbert eftirlit með henni á því tímabili sem við á.

2. Ef tiltekið heimili er tekið til skoðunar, skal leitast við að staðreyna hvort börn hafi á meðan á vistun stóð búið við aðstæður eða sætt meðferð sem samrýmdist ekki gildandi reglum, viðmiðum eða almennum kröfum um velferð barna á þeim tíma.

3. Að kanna, sbr. 2. tölul., hvort annmarkar hafi verið á hvernig vistun var komið á, leyfisveitingum og opinberu eftirliti.

Gengið er út frá því að við mat á því hvort tiltekið heimili skuli tekið til skoðunar skuli ráðherra einkum líta til eðlis og alvarleika máls, umfangs og tíma, þ.e. hvort um sé að ræða hóp barna eða viðvarandi ástand yfir lengra tímabil frekar en einstök tilfallandi atvik og hvort fyrirliggjandi gögn geri sérstaka rannsókn raunhæfa og líklega til árangurs.

Áformað er að rannsóknarnefndin starfi í að minnsta kosti þrjú ár og að hún hafi heimildir til að afla allra nauðsynlegra gagna og upplýsinga frá opinberum aðilum. Jafnframt mun hún geta tekið skýrslur af einstaklingum en einungis núverandi eða fyrrverandi opinberum starfsmönnum verður skylt að gefa skýrslu fyrir nefndinni.

Lögð er áhersla á það að við framkvæmd rannsóknar af þessum toga þurfi að gæta að réttindum þeirra sem rannsóknin beinist meðal annars að og sáu um börn í slíkri vistun. Hér er um að ræða einkaheimili sem njóta friðhelgi einkalífs og heimilis samkvæmt 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þessi grundvallarréttindi veita einstaklingum vernd gagnvart íhlutun opinberra aðila í einkalíf þeirra og heimili, og gildir það jafnt þótt um sögulegar rannsóknir sé að ræða. Þá ber að hafa í huga að fósturforeldrar og aðrir þeir sem tóku að sér börn í vistun gerðu það oft og tíðum við erfiðar aðstæður og börnin hafa verið hluti af fjölskyldulífi þeirra. Mikilvægt er að gæta að grundvallarréttindum þessa hóps, sem sinnir mikilvægu samfélagslegu hlutverki, við ákvörðun um að hvaða heimilum slík rannsókn skal beinast og við opinbera birtingu upplýsinga.

Eins og áður hefur komið fram opinberlega er stefnt að því að almennt sanngirnisbótafrumvarp verði lagt fram haustið 2026. Til að vinna að þessum tveimur frumvörpum nýtur ráðuneytið aðstoðar starfshóps þar sem eiga sæti fulltrúar forsætisráðuneytis, dómsmálaráðuneytis, mennta- og barnamálaráðuneytis, félags- og húsnæðismálaráðuneytis, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og embætti ríkislögmanns auk sérfróðs lögfræðilegs ráðgjafa.